Heydər Əliyev Mərkəzi: layihə necə Bakının simvoluna çevrildi

2007-ci ildə dünya ilk dəfə Heydər Əliyev Mərkəzinin eskizlərini gördükdə reaksiya yekdil idi: bu mümkünsüzdür. Düz xətləri olmayan, sanki donmuş dalğanı, açılmış bir oğuznaməni və ya havada süzən bir buludu xatırladan bina rəqəmsal fantaziyanın məhsulu kimi görünürdü, real layihə kimi yox.

Hətta təcrübəli mühəndislər də tərəddüd edirdi: fizika və tikinti məntiqinə qarşı çıxan bir şeyi necə inşa etmək olar? Lakin bu gün həmin memarlıq möcüzəsi təkcə Bakının mərkəzində ucalmır – Azərbaycan tarixinin bütöv bir epoxasının vizit kartına çevrilib.

İrsdən doğulan ideya

29 dekabr 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Heydər Əliyev Mərkəzinin yaradılmasına dair 1886 nömrəli sərəncam imzaladı. Sənədin quru dili arxasında isə böyük bir vəzifə dayanırdı: ümummilli liderin ideyalarının canlı təcəssümünə çevriləcək, azərbaycançılıq ideologiyasının öyrənilməsi üçün mərkəz rolunu oynayacaq, mədəniyyətlər və nəsillər arasında dialoq meydanı olacaq bir məkan yaratmaq.

Adını daşıdığı Heydər Əliyev təkcə siyasətçi deyildi. O, müasir Azərbaycanın memarı, dövlətçilik, iqtisadiyyat və mədəni kimliyin əsaslarını qoyan adam idi. Və mərkəz bir xatirə məqbərəsi yox, dinamik, yaşayan bir institut olmalı idi – keçmişin irsinin gələcəyin çağırışları ilə qovuşduğu yer.

Sərəncamda deyilirdi:

“...Azərbaycançılıq ideologiyası çərçivəsində ölkə üzrə böyük işlər görülsə də, bu fəaliyyətin ardıcıl və sistemli şəkildə yönləndirilməsi zəruridir. Bu isə çoxfunksiyalı, müasir Heydər Əliyev Mərkəzinin yaradılması konsepsiyasını şərtləndirir. Belə mərkəz Azərbaycan vətəndaşlarına respublikanın, millətin və xalqın qlobal proseslər fonunda təbliği ilə bağlı geniş layihələrdə iştirak etməyə imkan verəcək.”

Yəni layihə hələ başlanğıcdan yalnız memarlıq yox, həm də mənəvi məna daşıyırdı. Bina təkcə keçmişi deyil, gələcəyi, təkcə milli olanı deyil, qlobal olanı da danışmalı idi.

Zaha Hadid və onun “kəsintisiz axını”

Memarın seçimi həm simvolik, həm də cəsarətli idi. Dekonstruktivizmin dahisi, "əyrilərin kraliçası", Pritzker mükafatını qazanan ilk qadın — Zaha Hadid. Onun layihələri bir baxışda tanınır: hər zaman cazibə qüvvəsinə meydan oxuma, formalarla oyun, düz xətlərin inkarı.

Bakıdakı mərkəz Hadidin karyerasının ən vacib işlərindən biri oldu. O deyirdi: “Bu layihə mənə yerdən ayrılmaq və qanadlarımı açmaq imkanı verdi.” Bu fikri binanın hər xəttində hiss etmək olur. Mərkəzin memarlığı onun “kəsintisiz məkan axını” fəlsəfəsinin təcəssümüdür: döşəmə, divar və tavan arasında, interyer və eksteryer arasında, bina və landşaft arasında sərhəd yoxdur.

Hadid islam memarlıq ənənəsinə də müraciət etdi: burada ornamentlər və xəttatlar xalçalardan divarlara, divarlardan tavanlara axaraq vahid, fasiləsiz məkan yaradır. O bu prinsipi müasirliyə daşıdı, texnologiya və miqyasla gücləndirdi. Nəticədə elə bir memarlıq yarandı ki, sanki yer üzərində dayanmaq əvəzinə torpaqdan boy atır, onunla birlikdə yaşayır və onu davam etdirir.

Mühəndislik çağırışı: mümkünsüz necə inşa olundu

Əgər memarlıq layihəsi heyranlıq doğururdusa, mühəndislik işi soyuq təlaş idi. 101 801 m² sahəsi olan, 74,1 metrə qədər yüksələn, daxili daşıyıcı divarları olmayan və külək-sizmik yüklərə tab gətirən binanı necə qurmalı? Sərt yox, zərif görünən əyriləri necə ərsəyə gətirməli?

Mühəndislər hesablamaları müxtəlif proqramlarda təkrarlayaraq səhvləri sıfıra endirdilər. Nəticədə binanın “skeleti”ni təşkil edən unikal çarpaz-stab rəsədli polad borular sistemi işlənib hazırlandı.

Ən böyük tapmaca isə örtük idi. 4 hektarlıq dam 12 027 paneldən yığıldı və onlardan heç biri digərinə bənzəmirdi. Hər biri özünəməxsus geometriyaya malik idi — üçbucaqlar, trapeziyalar, paralellogramlar. Panellər şüşə liflə möhkəmləndirilmiş plastik və şüşə lifli betonla hazırlanırdı — həm möhkəm, həm elastik, həm də uzunömürlü material.

Montaj isə nəhəng 3D-pazla bənzəyirdi: hər panel kranla qaldırılır, sonra əl ilə dəqiq yerinə oturdulurdu. Örtüyün altında 90 km uzunluğunda metal borular sistemi gizlənir ki, hər birinin ölçüsü və yeri unikal idi.

Bu, şəhər miqyasında zərgərlik dəqiqliyi tələb edən iş idi.

Bünövrədən dünya şöhrətinə

Tikinti 10 sentyabr 2007-ci ildə Heydər Əliyev prospektində, keçmiş Səttarxan zavodunun yerində başladı. Beş il boyunca minlərlə işçi, mühəndis və memar layihəni gerçəyə çevirmək üçün çalışdı. 10 may 2012-ci ildə — Heydər Əliyevin doğum günündə — mərkəz təntənə ilə açıldı.

2014-cü ildə isə dünya layihənin dahiliyini rəsmən təsdiqlədi: Heydər Əliyev Mərkəzi London Dizayn Muzeyindən “İlin dizaynı” mükafatını aldı. Münsiflər bunu “karyerasının zirvəsində olan Zaha Hadidin nəfəs kəsən dərəcədə gözəl binası” adlandırdılar. Bu təkcə mükafat deyildi — bu, Bakının memarlıq paytaxtları klubuna daxil olmasının təsdiqi idi.

Mərkəzin daxili kainatı

Mərkəz sadəcə qabıq deyil. Bu, çoxlaylı və mürəkkəb bir orqanizmdir. Funksiyalar müxtəlif zonalara bölünür, lakin hamısı vahid bütöv sistemlə bağlanır.

Heydər Əliyev muzeyi — kompleksin ürəyidir. Üç mərtəbə tək həcmdə burularaq ziyarətçini ekspozisiyanın içinə “soran” effekt yaradır. Burada liderin həyatı fotoşəkillər, sənədlər, şəxsi əşyalar, multimedia instalyasiyaları ilə təqdim olunur. Hətta interaktiv qlobus da var: istənilən ölkəyə toxun — o ölkə ilə hansı görüşlərin keçirildiyini və hansı hədiyyələrin alınıb-verildiyini görəcəksən.

Auditorium – 450 nəfərlik konsert zalıdır. Burada akustika istənilən nöqtədə ideal səslənir. Divarlardakı palıd panellər yalnız dizayn deyil — unikal səs effekti yaradır. Burada konsertlər, forumlar və kinogöstərişlər keçirilir.

Sərgi zalları — doqquz mərtəbəlik ekspozisiya məkanıdır. Burada Endi Varholun əsərlərindən tutmuş “Mini-Azərbaycan” maket sərgisinə qədər dünya səviyyəli işlər nümayiş olunur.

Park — memarlığın davamıdır. 13,58 hektarlıq ərazidə cığırlar binanın əyrilərini təkrarlayır, gölməçələr, süni şəlalələr, göl və art-obyektlər yer alır.

Simvolika və mənalar

Heydər Əliyev Mərkəzi — metaforik bir binadır. Onun ağ rəngi — işıqlı gələcəyi, dalğavari xətləri — keçmişlə bu günün əlaqəsini, iti bucaqların olmaması — dialoqa açıq olmağı simvolizə edir.

Deyirlər ki, bina yuxarıdan Heydər Əliyevin imzasını xatırladır. Bəlkə bu gözəl bir əfsanədir, amma mahiyyəti əks etdirir: mərkəz memarlıq xəritəsində ölkənin “avtoqrafına” çevrildi.

Zaha Hadid binanı əbədi hərəkət manifestinə çevirdi — yerdən göyə, göydən yenidən yerə doğru. Bu, donmuş forma deyil; prosesdir, axındır, həyatdır.

Gələcəyin doğulduğu məkan

Bu gün Heydər Əliyev Mərkəzi sadəcə görməli yer deyil. Burada beynəlxalq forumlar keçirilir, müasir rəssamlar sərgilənir, muğamdan simfoniyaya qədər musiqi səslənir, uşaqlar tədris proqramlarında iştirak edir, alimlər sabahın problemlərini müzakirə edir.

O, mədəniyyət mərkəzinə, cazibə nöqtəsinə, dialoq platformasına çevrilib. Discovery-nin aparıcısı Dənni Foster demişdi:

“Bu sadəcə mədəniyyət mərkəzi deyil, dünyada öz yerini təsdiqləmək üsuludur.”

Həqiqətən də belədir: Azərbaycan məhz memarlıq, mədəniyyət və açıq fikir vasitəsilə özünü dünya səhnəsinə çıxardı. Keçmişi ilə fəxr edən, gələcəkdən qorxmayan və gözəlliyin gücünə inanan ölkə kimi.

Heydər Əliyev Mərkəzi bizə xatırladır: mümkünsüz görünən şeylər əksər hallarda sadəcə hələ inşa olunmamış olandır. Böyük talent və iradə olduqda isə ən cəsarətli xəyallar belə gerçəkləşə və bir şəhərin, hətta bir epoxanın simasını dəyişə bilər.