Mirzə Ələkbər Sabir: həqiqətlə kəsən səs

O, bütöv bir dövrün riyakarlığına, acgözlüyünə və nadanlığına təkbaşına müharibə elan etmiş şəxs idi. Qılıncla yox, qələmlə — elə iti qələmlə ki, dünyanın güclüləri ondan çəkinirdilər. Şeirləri sitatlara çevrilir, özü isə təqiblərə məruz qalırdı. Təxəllüsünün mənasına uyğun olaraq səbirli idi — “Sabir”, lakin satirası mərhəmət tanımırdı. Bu, Mirzə Ələkbər Zeynalabdin oğlu Tahirzadədir — xalqının nəhayət ayılması üçün göz yaşları arasından gülən bir dahidir.

Taleyin sınaqları: dükan tezgahından “Molla Nəsrəddin”ə

Onun həyatı sanki hazır dram süjetidir. 1862-ci ildə Şamaxıda xırda tacir ailəsində doğulan Sabirin atasının yolunu davam etdirməsi gözlənilirdi. Taleyi köhnə qəliblərlə yazmaq istəyirdilər: dini məktəb, dükan, təminatlı gündəlik həyat. Lakin gənc Ələkbər bu çərçivədən “çıxdı”. O, maarifçi Seyid Əzim Şirvaninin yeni tipli məktəbinə daxil oldu və bu, dönüş nöqtəsinə çevrildi. Müəllim onda istedad qığılcımını görərək, ayrıca məşğul oldu, şairlik qabiliyyətini inkişaf etdirdi.

Lakin sistem yenə də özünü göstərdi. Şeirləri yalnız bir həvəs kimi dəyərləndirən ata onu təhsildən ayırıb yenidən dükan arxasına qaytardı. Bununla belə, bilik toxumu artıq münbit torpağa düşmüşdü. Gənc ticarətlə məşğul olur, gecələr isə müəllimindən borc aldığı kitabları həvəslə oxuyur və yazırdı.

Maraqlı məqam: dolanmaq üçün Sabir sifarişlə elegiyalar, təbriklər, mərsiyələr yazmağa başladı. Bu, poetik gündəlik zəhmət idi, lakin ailəni dolandırırdı.
İroniya: gələcəkdə riyakarlığı ifşa edəcək satirik, yaradıcılığa sonradan amansızcasına məsxərəyə qoyacağı adamları tərifləməklə başlamışdı.

Yaxın Şərqə və Orta Asiyaya edilən ziyarət — həyatdan çıxış yolu axtarışı — atasının ölümü xəbəri ilə yarımçıq qaldı. Böyük ailənin məsuliyyəti onun üzərinə düşdü. Şamaxı həyatı yoxsulluqla mübarizəyə çevrildi. Xalq onun səmimi, kəskin şeirlərini yaymağa başlayanda isə maddi çətinliklərə təqib də əlavə olundu. Qəzəbli ruhanilər şairə boykot çağırışı etdilər; şeirlə dolanmaq mümkün olmadı.

Məhz bu məqamda taleyin dönüşü baş verdi. Həyatına məsləkdaşı — şair Abbas Səhhət daxil oldu. O, Sabiri inandırdı ki, istedad sönməməlidir. Onların yaradıcılıq gecələri azadlıq nəfəsi oldu. 1903-cü ildə şeirləri ilk dəfə Tiflis mətbuatında — “Şərqi-rus” qəzetində dərc edildi. Böyük ədəbiyyatın qapıları aralanmağa başladı.

Əsl yüksəliş isə Sabirin Cəlil Məmmədquluzadə ilə tanışlığı və onun əfsanəvi “Molla Nəsrəddin” jurnalının əsas sütunlarından birinə çevrilməsi ilə baş verdi. Bu jurnal bütün Şərq üçün həqiqətin səsi idi və Sabir onun ən gur, ən tanınan səsinə çevrildi.

“Hop-hop”: xalqı oyadan quş

“Molla Nəsrəddin”də işləmək təhlükəli idi. Özünü qorumaq üçün Sabir onlarla təxəllüsdən istifadə edirdi. Onların içində əsas olan “Hop-hop” idi — sübh çağında insanları oyadan və zərərvericiləri məhv edən hudhud quşunun adı. Satirik şair üçün ideal bənzətmə.

Onun üslubunun sirri dahi sadəlikdə idi. Sabir zəngin ədəbi dili hər kəsə anlaşılan canlı danışıqla birləşdirərək inqilab etdi. Şeirləri oxuyanlar tanışlıqdan heyrətə gəlirdilər: “Bu, elə bizik, bizim mollalardır, qonşu varlıdır!” Zahiri yüngüllüyün arxasında dəqiq hesablanmış fikir və dərin məna dayanırdı. O, xalqla sosial bərabərsizlik, siyasi təzyiq, beynəlxalq intriqalar kimi mürəkkəb mövzularda danışırdı — və hamı onu anlayırdı.

Kiçik hekayə: təqiblər səngimirdi. Bir gün Sabir artıq Qafqazda tanınmış şair olduğu halda elə bir ehtiyac içində qaldı ki, sabun bişirib satmağa məcbur oldu. Dostunun “Bu vəziyyətə necə düşdün?” sualına acı istehza ilə cavab verdi:
“İnsanların daxili çirkini təmizləyə bilmirik. Xarici çirkini təmizləmək üçün sabunçu oldum.”

Əsas əsəri — “Hop-hopnamə” (“Hudhudun kitabı”) — Sabirin demək istədiyi hər şeyi ehtiva edir. Payına hamı düşür: övladlarını məktəbə göndərməyən cahil atalar; pulu yeni tanrıya çevirən acgöz neft maqnatları; Avropa maneralarını təqlid edib öz xalqına yuxarıdan baxan tənbəl gənclər. O, səsi olmayanların — fəhlələrin, kəndlilərin, bütün məzlumların səsi idi.

Sabir dinlə mübarizə aparmırdı — dini pərdə edən yalan və riyakarlığa qarşı çıxırdı. O, maarifə, söz azadlığına çağırırdı. Onun satirası silah, gülüşü isə dərman idi.

Sönməyən irs

Onun ömrü qısa oldu — 49 yaşında, 1911-ci ildə sona çatdı. O, yoxsulluq içində öldü, lakin sınmadı. Ölümündən bir il sonra satirik abidəsi — “Hop-hopnamə” — işıq üzü gördü və dərhal yayıldı.

Mirzə Ələkbər Sabir sadəcə şeir yazmırdı. O, məqsədli şəkildə vicdanı oyadır, cəmiyyətin yaralarını açır və insanları ağrılı, utancverici həqiqətlər üzərinə gülməyə məcbur edirdi. O, nəsilləri yuxudan oyadan həmin “Hudhud” idi. Həqiqət, ağrı və alovla dolu bu səs bu gün də eşidilir.

Mirzə Ələkbər Sabir: həqiqətlə kəsən səs

O, bütöv bir dövrün riyakarlığına, acgözlüyünə və nadanlığına təkbaşına müharibə elan etmiş şəxs idi. Qılıncla yox, qələmlə — elə iti qələmlə ki, dünyanın güclüləri ondan çəkinirdilər. Şeirləri sitatlara çevrilir, özü isə təqiblərə məruz qalırdı. Təxəllüsünün mənasına uyğun olaraq səbirli idi — “Sabir”, lakin satirası mərhəmət tanımırdı. Bu, Mirzə Ələkbər Zeynalabdin oğlu Tahirzadədir — xalqının nəhayət ayılması üçün göz yaşları arasından gülən bir dahidir.

Taleyin sınaqları: dükan tezgahından “Molla Nəsrəddin”ə

Onun həyatı sanki hazır dram süjetidir. 1862-ci ildə Şamaxıda xırda tacir ailəsində doğulan Sabirin atasının yolunu davam etdirməsi gözlənilirdi. Taleyi köhnə qəliblərlə yazmaq istəyirdilər: dini məktəb, dükan, təminatlı gündəlik həyat. Lakin gənc Ələkbər bu çərçivədən “çıxdı”. O, maarifçi Seyid Əzim Şirvaninin yeni tipli məktəbinə daxil oldu və bu, dönüş nöqtəsinə çevrildi. Müəllim onda istedad qığılcımını görərək, ayrıca məşğul oldu, şairlik qabiliyyətini inkişaf etdirdi.

Lakin sistem yenə də özünü göstərdi. Şeirləri yalnız bir həvəs kimi dəyərləndirən ata onu təhsildən ayırıb yenidən dükan arxasına qaytardı. Bununla belə, bilik toxumu artıq münbit torpağa düşmüşdü. Gənc ticarətlə məşğul olur, gecələr isə müəllimindən borc aldığı kitabları həvəslə oxuyur və yazırdı.

Maraqlı məqam: dolanmaq üçün Sabir sifarişlə elegiyalar, təbriklər, mərsiyələr yazmağa başladı. Bu, poetik gündəlik zəhmət idi, lakin ailəni dolandırırdı.
İroniya: gələcəkdə riyakarlığı ifşa edəcək satirik, yaradıcılığa sonradan amansızcasına məsxərəyə qoyacağı adamları tərifləməklə başlamışdı.

Yaxın Şərqə və Orta Asiyaya edilən ziyarət — həyatdan çıxış yolu axtarışı — atasının ölümü xəbəri ilə yarımçıq qaldı. Böyük ailənin məsuliyyəti onun üzərinə düşdü. Şamaxı həyatı yoxsulluqla mübarizəyə çevrildi. Xalq onun səmimi, kəskin şeirlərini yaymağa başlayanda isə maddi çətinliklərə təqib də əlavə olundu. Qəzəbli ruhanilər şairə boykot çağırışı etdilər; şeirlə dolanmaq mümkün olmadı.

Məhz bu məqamda taleyin dönüşü baş verdi. Həyatına məsləkdaşı — şair Abbas Səhhət daxil oldu. O, Sabiri inandırdı ki, istedad sönməməlidir. Onların yaradıcılıq gecələri azadlıq nəfəsi oldu. 1903-cü ildə şeirləri ilk dəfə Tiflis mətbuatında — “Şərqi-rus” qəzetində dərc edildi. Böyük ədəbiyyatın qapıları aralanmağa başladı.

Əsl yüksəliş isə Sabirin Cəlil Məmmədquluzadə ilə tanışlığı və onun əfsanəvi “Molla Nəsrəddin” jurnalının əsas sütunlarından birinə çevrilməsi ilə baş verdi. Bu jurnal bütün Şərq üçün həqiqətin səsi idi və Sabir onun ən gur, ən tanınan səsinə çevrildi.

“Hop-hop”: xalqı oyadan quş

“Molla Nəsrəddin”də işləmək təhlükəli idi. Özünü qorumaq üçün Sabir onlarla təxəllüsdən istifadə edirdi. Onların içində əsas olan “Hop-hop” idi — sübh çağında insanları oyadan və zərərvericiləri məhv edən hudhud quşunun adı. Satirik şair üçün ideal bənzətmə.

Onun üslubunun sirri dahi sadəlikdə idi. Sabir zəngin ədəbi dili hər kəsə anlaşılan canlı danışıqla birləşdirərək inqilab etdi. Şeirləri oxuyanlar tanışlıqdan heyrətə gəlirdilər: “Bu, elə bizik, bizim mollalardır, qonşu varlıdır!” Zahiri yüngüllüyün arxasında dəqiq hesablanmış fikir və dərin məna dayanırdı. O, xalqla sosial bərabərsizlik, siyasi təzyiq, beynəlxalq intriqalar kimi mürəkkəb mövzularda danışırdı — və hamı onu anlayırdı.

Kiçik hekayə: təqiblər səngimirdi. Bir gün Sabir artıq Qafqazda tanınmış şair olduğu halda elə bir ehtiyac içində qaldı ki, sabun bişirib satmağa məcbur oldu. Dostunun “Bu vəziyyətə necə düşdün?” sualına acı istehza ilə cavab verdi:
“İnsanların daxili çirkini təmizləyə bilmirik. Xarici çirkini təmizləmək üçün sabunçu oldum.”

Əsas əsəri — “Hop-hopnamə” (“Hudhudun kitabı”) — Sabirin demək istədiyi hər şeyi ehtiva edir. Payına hamı düşür: övladlarını məktəbə göndərməyən cahil atalar; pulu yeni tanrıya çevirən acgöz neft maqnatları; Avropa maneralarını təqlid edib öz xalqına yuxarıdan baxan tənbəl gənclər. O, səsi olmayanların — fəhlələrin, kəndlilərin, bütün məzlumların səsi idi.

Sabir dinlə mübarizə aparmırdı — dini pərdə edən yalan və riyakarlığa qarşı çıxırdı. O, maarifə, söz azadlığına çağırırdı. Onun satirası silah, gülüşü isə dərman idi.

Sönməyən irs

Onun ömrü qısa oldu — 49 yaşında, 1911-ci ildə sona çatdı. O, yoxsulluq içində öldü, lakin sınmadı. Ölümündən bir il sonra satirik abidəsi — “Hop-hopnamə” — işıq üzü gördü və dərhal yayıldı.

Mirzə Ələkbər Sabir sadəcə şeir yazmırdı. O, məqsədli şəkildə vicdanı oyadır, cəmiyyətin yaralarını açır və insanları ağrılı, utancverici həqiqətlər üzərinə gülməyə məcbur edirdi. O, nəsilləri yuxudan oyadan həmin “Hudhud” idi. Həqiqət, ağrı və alovla dolu bu səs bu gün də eşidilir.