Cəfər Cabbarlının yolu: arzudan böyük mədəniyyətə

O, bacarıqlı bir iş adamına çevrilə biləcəyi halda, kasıb bir şair olaraq qaldı. Onun qələmi güllədən daha dəqiq vururdu, pyesləri isə cəmiyyətin öz yaralarını tanıdığı bir güzgüyə çevrilirdi. O, əsrlərlə möhkəmlənmiş adət-ənənələrə, despotizmə və sosial ədalətsizliyə meydan oxudu və cəmi 35 illik ömrü ərzində bütöv bir millətin mədəniyyətini sarsıdacaq dərəcədə dəyişdi.
Bu görkəmli yazıçının adı Cəfər Qafar oğlu Cabbarlı idi.

Qısa qeyd: Cəfər Cabbarlı sovet Azərbaycan ədəbiyyatının və sovet dramaturgiyasının banilərindən biridir.

Qısa “mini-tarixlər” (spoyler xarakterli qeydlər)

1. Gənc üsyankar: hələ yeniyetmə ikən o, hakim təbəqənin eyiblərini dəqiqliklə ifşa edən 40-dan artıq satirik şeir dərc etdirmişdi.
2. Zəhər və tamah: erkən pyeslərindən birində Gülnişa adlı qəhrəman pul naminə qətl törədir. Bu süjet vasitəsilə gənc dramaturq kapitalın mənəvi çürüdücü gücünü nümayiş etdirirdi.
3. İdealistin faciəsi: saf qəlbli artist Oktay pyesin sonunda yüksək ideal ilə reallığın boğucu bayağılığı arasında uzlaşma tapa bilmədiyi üçün sarsıdıcı bir ümidsizlik aktına əl atır.
4. Məhkuma çevrilmiş etiraz: istismar nəticəsində çıxılmaz vəziyyətə düşən mühəndis Aydın zavod sahibinə qarşı ümidsiz bir qisas planı qurur. Bu obraz tənha üsyanın perspektivsizliyinin rəmzi kimi təqdim olunur.

Yolun başlanğıcı

1915-ci il. Dünya Birinci Dünya müharibəsinin alovları içində idi. Azərbaycan mühitində isə cəmi on altı yaşlı Cəfər sadə poetik cəhdlərlə kifayətlənməyərək dörd pərdəli tamhüquqlu bir dram – “Sədaqətli Səriyyə, yaxud göz yaşları içində gülüş” əsərini qələmə aldı. Bu əsər yeni, qüdrətli bir istedadın doğulduğunu açıq şəkildə bəyan edirdi.

Cabbarlı mədəniyyətin memarına çevrildi. O, Azərbaycan ədəbiyyatını qətiyyətlə kəskin sosial realizm və romantik etiraz məcrasına yönəltdi. Onun yaradıcılığı maarifçi ideyalarla yeni sovet dövrü arasında bir körpü rolunu oynadı və Cabbarlı bu körpüdən keçərək silinməz iz buraxdı. Eyni zamanda, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının təməlini məhz o qoydu.

Maraqlı fakt

1915–1916-cı illər arasında Cəfər Cabbarlı 40-dan artıq satirik şeir dərc etdirmişdi. Bu, demək olar ki, həftədə bir əsər deməkdir. Belə bir yaradıcılıq tempi müasir publisistin iş qrafikini xatırladır, lakin burada məqsəd populyarlıq deyil, səmimi qəzəb və parlaq istedad idi.

Onun mənəvi müəllimi böyük satirik Mirzə Ələkbər Sabir olmuşdur. Cabbarlı Sabirdən istənilən rəqibi silahsız qoyan gülüşün gücünü öyrəndi. Lakin o, bununla kifayətlənməyərək satiranı güclü bir ictimai etiraza çevirdi və bu etirazı teatr səhnəsinə çıxardı.

Cabbarlı dünyası: bu gün də bizimlə danışan şah əsərlər

Cəfər Cabbarlının yaradıcılıq irsi sadəcə pyes və poemalar toplusu deyil, parlaq sosial və psixoloji portretlər qalereyasıdır. Onun əsərlərini şərti olaraq iki mərhələyə bölmək olar, lakin onları birləşdirən əsas cəhət – aktual problematikası və insan ruhuna dərin nüfuzudur.

Erkən dövr: xırda burjuaziyaya və kapitala qarşı üsyan

Erkən pyeslərində Cabbarlı cəmiyyətin xəstəliklərini amansız bir diaqnost kimi üzə çıxarır.

1. “Solğun çiçəklər” və “Sədaqətli Səriyyə” əsərlərində patriarxal məişətin yaraları açılır. Acgözlük, cəhalət, insan hisslərinin alverə çevrilməsi – bütün bunlar demək olar ki, Şekspirə xas dramatik gərginliklə təsvir olunur. Ana miras naminə qızının səadətini məhv etməyə hazırdır, qadın isə ərini zəhərləməyə əl atır. Pulun ürəklərə hökm etdiyi bu dünya Cabbarlıda bir həbsxana kimi təqdim edilir.
2. “Aydın” və “Oqtay Eloğlu” artıq formalaşmaqda olan kapitalist cəmiyyətinə açıq çağırışdır. Gənc mühəndis Aydın istedadlı, lakin kasıb bir mütəxəssisdir və kinik kapitalist Dövlət bəyin əlində oyuncağa çevrilir. Onun şəxsi faciəsi və üsyan cəhdi məğlubiyyətlə bitir və sistem qarşısında tənha insanın acizliyini göstərir.
   Bu silsilənin zirvəsi isə Oqtayın faciəsidir. Milli teatr arzusunda olan idealist artist alınıb-satılan bir dünyada yaşayır. Onun pul və mövqe naminə hər şeyə hazır olan Aslan bəylə qarşıdurması ruhla praqmatizmin toqquşmasıdır. Finalda Oqtayın sevdiyi qadını “idealını xilas etmək” üçün öldürməsi ən yüksək tragizm nöqtəsidir; burada ümidsizlik ağlı üstələyir.
   
   
   

Yetkin dövr: yeni yol axtarışları

Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə Cabbarlının yaradıcılığı təkamül etsə də, gücünü itirmir. O, cəmiyyətin yenidən qurulması yollarını və bu prosesdə şəxsiyyətin yerini araşdırmağa başlayır.

1. “Sevil” pyesi mədəni manifestə çevrildi. Zülm və cəhalət içində yaşayan, savadsız Sevilin alçaldılmadan oyanışa və müstəqilliyə doğru yolu müasirlərini sarsıtdı. Onun mənəvi dirçəlişi bütöv bir xalqın dirçəlişinin rəmzidir. Sevilə yol göstərən müəllimə Gülüş isə cəmiyyətdəki yeni, işıqlı qüvvələri təcəssüm etdirir.
2. “Od gəlini” (ilk variantda “Babək”) tarixi mövzuya müraciət etməklə müasir problemlərdən danışmaq cəhdidir. Xalq üsyanının rəhbəri Elxan yalnız ərəb işğalçılarına deyil, həm də dini mövhumata və mənəvi köləliyə qarşı mübarizə aparır. Finalda onun sevgi ilə azadlıq ideyası arasında etdiyi seçim daha yaxşı gələcək uğrunda verilən qurbanlar haqqında güclü romantik bəyanatdır.
3. “1905-ci ildə” pyesində Cabbarlı genişmiqyaslı sosial təhlil səviyyəsinə yüksəlir. Real erməni–azərbaycanlı münaqişəsi fonunda o, hakim siniflərin milli düşmənçilikdən necə manipulyativ şəkildə istifadə etdiyini, bununla da insanları əsas – sinfi mübarizədən yayındırdıqlarını göstərir. Xalqların birliyinə çağıran rus inqilabçısı Volodin obrazı pyesə həqiqi internasionallıq ruhu verir.

İrs

Cəfər Cabbarlı erkən dünyasını dəyişdi, lakin ən vacib işi gördü: insanları ağlatdı və qəzəbləndirdi, düşündürdü və mübahisəyə sövq etdi. O, cəsarətli olmaqdan çəkinmirdi, lakin hər zaman – ilk növbədə öz xalqı və sənət qarşısında – dürüst qalırdı. Onun pyesləri bu gün də səhnəyə qoyulur, çünki qaldırdığı suallar hələ də cavabsızdır, təsvir etdiyi ehtiraslar isə əbədidir.