İnternetdə təhlükəsizlik: hamının hər şeyi bildiyi bir dünyada özünü necə qorumaq olar

Gündəlik həyatda insan adətən ehtiyatlı davranır: qapının kilidini bir neçə dəfə yoxlayır, tanımadığı şəxslərə qapı açmır, pul kisəsini isə həmişə daxili cibdə saxlayır. Lakin internet məkanında bu ehtiyatlılıq sanki yoxa çıxır — “hər ehtimala qarşı” pasportunun şəklini bulud yaddaşında saxlayır, istənilən pulsuz Wi-Fi şəbəkəsinə qoşulur və “bankdan” gələn məktublara tərəddüdsüz inanır. Nəticədə bir gün həm pullarından, həm də illərdir istifadə etdiyi sosial şəbəkə hesabından məhrum olur. Bu, banal səslənsə də, belə hadisələr hər gün baş verir.

Biz hakerləri tez-tez kapüşonlu, Pentaqon serverlərini sındıran dahilar kimi təsəvvür edirik. Reallıqda isə onlar çox vaxt bizim öz əllərimizlə buraxdığımız rəqəmsal “zibilləri” toplayan adi insanlardır. “123456” parolu, ictimai Wi-Fi şəbəkəsində açıq qalan bank sessiyası, istirahət tarixlərini göstərən bilet fotosu — bütün bunlar onların əsas silahıdır. İnternet artıq real təhlükələri olan real bir məkandır. Təhlükəsizlik isə quraşdırıb unutmaq mümkün olan proqram deyil. Bu, gündəlik rəqəmsal gigiyenadır.

Asan hədəf olmaqdan imtina etməyə hazırsınızmı? Bu yaddaş kitabçası darıxdırıcı təlimatlar deyil, risk altında olan pullarınız, reputasiyanız və daxili rahatlığınız üçün sərt, lakin dürüst qaydalar toplusudur.

Reallıqda baş verən mikro-hekayələr

Hekayə 1: Buludda saxlanılan bir pasport şəkli — və sizin adınıza kredit rəsmiləşdirilir. Proses cəmi 15 dəqiqə çəkir.
Hekayə 2: Başqasının kompüterində poçta daxil olarkən “Bu mənim kompüterim deyil” seçimini etmirsiniz — yazışmalarınızı yad bir şəxs oxuyur.
Hekayə 3: “Dostlardan kim ölüb, bax” tipli bir keçid — və kompüteriniz səssizcə başqasının xeyrinə kriptovalyuta hasil etməyə başlayır.

1. “123456” parol deyil — bu, “qapı açıqdır” deməkdir

Dünyada ən çox istifadə olunan parol “123456”dır. Onu 100 milyondan çox hesabda tapmaq mümkündür. Belə bir parol saniyələr ərzində sındırılır və müdafiə səviyyəsi kağız qapıdan fərqlənmir.

Nə etməli? Parol yox, açar yaradın.

1. Uzun: ən azı 12 simvol.
2. Mürəkkəb: böyük və kiçik hərflər, rəqəmlər və xüsusi simvollar (@, ! və s.).
3. Unikal: hər vacib xidmət üçün ayrı.

Qısa məsləhət: klaviatura altındakı kağızları unudun. Parol menecerlərindən istifadə edin — bu sizin şəxsi rəqəmsal seyfinizdir. Yalnız bir əsas parolu yadda saxlamalı olacaqsınız. Parolları isə diş fırçası kimi — ən azı altı ayda bir dəyişmək lazımdır.

2. Antivirus “texniklər üçün” deyil — bu, əlləri yumaq kimidir

Zərərli proqramlar hamı üçün mövcuddur. Müasir antivirus sadəcə “müalicə aləti” deyil, kompleks qoruma sistemidir: faylları yoxlayır, fişinq saytlarını bloklayır, məlumat sızıntıları barədə xəbərdarlıq edir və casus proqramların sizi izləməsinə mane olur. Lakin yenilənməyən antivirus faydasızdır. Yeni viruslar hər gün yaranır.

3. Başqasının kompüteri — yüksək risk zonasidir

Dostunuzun kompüterində poçtu yoxlayırsınız? Otel kompüterindən istifadə edirsiniz? Hər zaman “Bu mənim kompüterim deyil” seçimini edin. Bu, brauzerin parollarınızı və sessiya məlumatlarınızı saxlamasına mane olur.

4. HTTPS və kilid işarəsi — rəqəmsal bankın mühafizəçiləri

Hər hansı məxfi məlumat daxil etməzdən əvvəl ünvan sətrinə baxın:

1. Ünvan https:// ilə başlamalıdır
2. Kilid işarəsi olmalıdır
3. Saytın adını diqqətlə oxuyun (bir hərf fərqi belə təhlükəlidir)

Bu əlamətlər yoxdursa — səhifəni bağlayın.

5. Pulsuz Wi-Fi — cazibədar tələdir

“Free_Airport_WiFi” hədiyyə deyil, risk zonasıdır.

İcazə verilir: xəbərlər oxumaq, video izləmək
Qadağandır: bank əməliyyatları, alışlar, parol daxil etmək

Xilas yolu: VPN — məlumatlarınızı şifrələnmiş tunel vasitəsilə ötürür.

6. Sənədləriniz ictimai qalereya üçün deyil

Pasport, sürücülük vəsiqəsi, bilet şəkilləri fırıldaqçılar üçün qiymətli resursdur.

Saxlamayın:

1. Şifrələnməmiş buludda
2. Mesajlaşmalarda
3. Poçtda

Göndərmək zəruridirsə — parollu arxiv yaradın və parolu ayrı kanalla ötürün.

7. Sosial şəbəkələr etiraf otağı deyil

Həddindən artıq açıqlıq zəiflikdir.

Paylaşmayın:

1. Ünvan və iş qrafiki
2. Telefon nömrəsi
3. Sənədlər və ev daxili şəkillər
4. “İki həftəlik tətilə gedirik” tipli paylaşımlar

Məxfilik ayarlarını yoxlayın və qeydiyyatlar üçün ayrıca e-poçt yaradın.

8. “Bankdan gələn” məktublar — adətən tələdir

Fişinq — əsas fırıldaq üsuludur.

Əlamətlər:

1. Adla müraciət yoxdursa
2. Təcili qorxu yaradılırsa
3. Şübhəli keçidlər varsa
4. Dil səhvləri mövcuddursa

Alqoritm:

1. Keçidə klik etməyin
2. Fayl yükləməyin
3. Bank tətbiqinə özünüz daxil olun

9. Naməlum keçidlər — tanımadığınız şəxsdən konfet kimidir

Hətta dostdan gəlsə belə, əvvəl soruşun. Hesab ələ keçirilmiş ola bilər.

10. Uşaqlar üçün internet qaydaları

Uşağı izləmək yox, maarifləndirmək lazımdır:

1. Parol — sirrdir
2. Şəxsi məlumat paylaşılmaz
3. Onlayn tanışlar — real təhlükədir
4. Qorxulu vəziyyət dərhal valideynə bildirilir

Nəticə: təhlükəsizlik — düşüncə tərzidir

Ən güclü proqramlar belə diqqətsizliyi əvəz etmir. Əsas antivirus — şüur, şübhə və sağlam vərdişlərdir.

Bu gün başlayın:

1. Parolları yeniləyin
2. Məxfilik ayarlarını yoxlayın
3. Sənəd şəkillərini silin
4. İki mərhələli təsdiqi aktivləşdirin
5. Uşaqlarla sakit şəkildə danışın

Rəqəmsal dünya möhtəşəmdir. Qoy o, sizin üçün təhlükəsiz, şüurlu və rahat olsun. Fırıldaqçılar isə daha asan ov axtarsınlar.