Bayram namazı İslamda: strukturu, simvolikası və mənası

Sübh vaxtının o xüsusi anı yetişəndə hava sanki səssiz sevincdən titrəyir. Şəhərlər və kəndlər hələ uyuyur, lakin müsəlman evlərində işıqlar artıq yanır. Bu gün — İyd günü, bayram günüdür. Ramazan ayının uzun oruc günlərindən sonra və ya qurban ibadətinə hazırlıq ərəfəsində möminlərin qəlbini xüsusi təntənə və həyəcan bürüyür. Günün mərkəzi ibadəti isə bütün icmanı, böyüyü-kiçiyi bir araya gətirən salat əl-İyd — bayram namazıdır.

Bu ibadət sadəcə rituallar toplusu deyil; o, islamın ilkin qaynaqlarına qayıdışdır. Məhz o günlərə ki, Peyğəmbər Məhəmməd (s.a.s.) Mədinədə bildirirdi ki, Allah-Təala əvvəlki bayramların əvəzinə möminlərə iki böyük bayram bəxş edib. Artıq on dörd əsrdən çoxdur ki, müsəlmanlar Şəvval ayının birində və Zilhiccə ayının Qurban günündə bu xüsusi namazı qılırlar.

Hazırlıq: qəlb təmizliyindən zahiri təmizliyə

Bayram əslində namazla başlamır, niyyətlə başlayır. Sübhdən öncə evlərdə xoş bir hazırlıq ab-havası hökm sürür. Tam paklanma — ğusl edilir, ən gözəl və səliqəli bayram geyimi seçilir. Kişilər xoş ətirlərdən istifadə edir ki, bu, təkəbbür deyil, əksinə bayramın sevincinə və Allah-Təalaya şükrə işarədir.

İki bayram arasında fiqhi fərq də var:
— Ramazan bayramında (İyd əl-Fitr) sünnə olaraq namazdan əvvəl yüngül qida qəbul etmək — məsələn, xurma və ya şirniyyat yeməkdir. Bu, orucun başa çatmasını simvolizə edir.
— Qurban bayramında (İyd əl-Ədha) isə əksinə, ilk qidanı qurban ətindən qəbul etmək üçün namazadək yeməmək daha fəzilətlidir.

Namaz məkanına gedərkən: təkbirlər, birlik və təvazö

İyd namazına gedən yol ibadətin özünəməxsus bir hissəsidir. Sünnəyə əsasən piyada, ləngərsiz və təvazökar şəkildə getmək tövsiyə olunur. Kişilər, qadınlar və uşaqlar eyni məkana tərəf yönəlirlər. Peyğəmbərin nümunəsinə əsasən, namazın açıq sahədə (namazgahda) qılınması müstəhəbdir; çünki açıq səma Allahın rəhmətinin genişliyini simvolizə edir. Lakin hava əlverişsiz olduqda və ya şərait olmadıqda məsciddə də qılmaq caizdir.

Yol boyu təkbirlər səsləndirilir. Onlar xorla deyil, hər kəs tərəfindən ayrıca, könüldən deyilir:

“Allahu Əkbər, Allahu Əkbər, la ilahə illəllah; Allahu Əkbər, Allahu Əkbər və lillahi-l-həmd.”

Qadınlar təvazökar geyimlə iştirak edir, ətir və cazibə nişanələrindən çəkinir, lakin onlar da bayram icmasının ayrılmaz hissəsidir. Hətta üzrlü səbəbə görə namaz qılmayanlar da iştirak edib xütbəni dinləyə və zikrdə bulunaraq bayram sevincini bölüşə bilərlər.

Əhəmiyyətli bir sünnə də budur ki, imam məscidə ən sonda — namazın başlanacağı ana yaxın gəlir. Digər gözəl sünnə isə gediş yolunun başqa, dönüş yolunun başqa olmasıdır, sanki bayramın bərəkəti fərqli yollar üzrə yayılır.

İbadətin nüvəsi: iki rəkətli xüsusi namaz

İcma toplaşdıqda azan və iqamə verilmir. Bunun əvəzinə sadəcə belə elan edilir:

“As-salatu cami‘ah” — “Məscidə toplanın, namaz başlayır”.

Bayram namazı iki rəkətdən ibarətdir, lakin özünə məxsus əlavə təkbirləri vardır.
— Birinci rəkətdə iftitah təkbirindən və “Səna” duasından sonra əlavə təkbirlər gətirilir.
— Məzəblərə görə say fərqli ola bilər, lakin ən çox yayılmış tətbiq: birinci rəkətdə yeddi, ikinci rəkətdə isə beş əlavə təkbirdir.

Təkbirlər arasında Allah-Təalanı tərif etmək müstəhəbdir. Ardınca imam əl-Fatihə və əlavə surə (çox vaxt “əl-Ə‘lə”) oxuyur.

İkinci rəkətdə Qurani-Kərim oxunduqdan sonra rüku‘dan əvvəl yenə əlavə təkbirlər gətirilir. Sonra səccdə və son oturuşdan sonra salam verilir. Lakin cümə namazından fərqli olaraq, bayram xütbəsi namazdan sonra oxunur və onu dinləmək ibadətin məzmunlu hissəsi sayılır.

Mənası: namazdan daha çox

Bayram namazı ümumi İslam icmasının vahidliyinin zahiri təcəssümüdür. Bu gün məscidlərin önündə və ya açıq meydanlarda sırada səkiləşən insanlar arasında nə yaşa, nə sərvətə, nə sosial mövqeyə görə fərq qalır. Hamı Allah-Təalanın hüzurunda bərabərdir.

Bu ibadət möminə xatırladır:
— Ramazan bayramında — orucu tamamlamanın rəhmətini,
— Qurban bayramında — qurban kəsmə imkanının lütfünü.

Bu birlik ibadəti eyni zamanda müasir müsəlmanı Mədinə icması ilə, Peyğəmbərin (s.a.s.) və səhabələrin ənənəsi ilə mənəvi şəkildə birləşdirir.

Namaz qılındıqdan və xütbə dinlənildikdən sonra möminlər bir-birini belə təbrik edirlər:

“Taqabbalallahu minna və minkum” — “Allah bizdən də, sizdən də qəbul etsin!”

Sonra insanlar başqa yolla evlərinə dönürlər və bu yolda bayramın ruhunu — sülhü, nurlu sevinci və ümmət qardaşlığını özləri ilə daşıyırlar. Məhz bu mənəvi hallardır ki, bayram gününü müsəlmanın qəlbində əbədi və unudulmaz bir mədaxilə çevirir.