Azərbaycanda sürücülük vəsiqəsi: artıq imtahanı inspektor yox, robot qiymətləndirirsə, onu necə keçməli?

Hörmətli oxucu, etiraf edək: “sürücülük vəsiqəsi” sözünü eşidəndə gözünüzün önünə çox vaxt səliqəli plastik kart deyil, əsən dizlər, sərnişin oturacağında oturan ciddi baxışlı inspektor və kürəyinizdən axan soyuq tər gəlir. Siz bu hisslərdə tək deyilsiniz. Azərbaycanda sürücülük vəsiqəsi almaq, demək olar ki, “Bakı yol hərəkəti axınında sağ qalma – yeni başlayanlar üçün” adlı bir sınaqdır.

Lakin biz artıq gələcəkdə yaşayırıq, hörmətli həmkarlar. O ağır baxışı ilə bütün özünəinamı buxarlandıran inspektor indi… kölgəyə çəkilir. Onun yerini hissiz, lakin qərəzsiz bir mexanizm tutur. Gələcəyin sürücüləri üçün rəqəmsal “Böyük Qardaş” artıq reallıqdır. Bu yolu indi necə keçmək olar və psixoloji tarazlığı necə qorumaq lazımdır? Rahat əyləşin (amma sükan arxasına yox – hələlik vəsiqəsiz), indi izah edəcəyik.

Qısa xəbərdarlıq: dostlarınızın danışdıqları artıq aktual deyil.

Əsas məqam

Bir vaxtlar deyilən “tanış inspektora bir əl elə, paralel parklanmanı görməzliyə vurar” tipli hekayələri unudun. Azərbaycanda praktiki imtahanda “insan amili” dövrü səssiz, lakin inamla sona yaxınlaşır. Xüsusilə Sumqayıtda tətbiq olunan pilot layihə çərçivəsində. Artıq əsas imtahan verəniniz daş sifətli polis əməkdaşı deyil, sensorlar, GPS və mürəkkəb monitorlardan ibarət bir sistemdir.

Nə baş verir? Siz avtomobilə əyləşirsiniz. Ətrafınız adi bir meydança deyil, yüksək texnologiyalı bir nəzarət mühitidir. Sürətiniz, trayektoriyanız, manevrlərin dəqiqliyi xüsusi detektorlar tərəfindən qeydə alınır. Monitor ekranında real vaxt rejimində səhvlərinizin cərimə ballarına çevrildiyini görürsünüz. İnspektor? O, haradasa müşahidə edir, lakin onun subyektiv rəyi artıq həlledici deyil. Qiymətləndirməni mexanizm aparır. Məqsədi isə antiutopiya deyil, ədalətdir.

Lakin texnologiya məsələnin yalnız bir hissəsidir.
Gəlin, sürücülük vəsiqəsinə aparan yolu mərhələlərlə nəzərdən keçirək.

Addım 0: Bu mənə lazımdırmı? (Yaş və sağlamlıq)

Sürücülük vəsiqəsi almaq üçün minimum yaş həddi 18-dir. Yuxarı yaş həddi yoxdur: sağlamlıq imkan verdiyi halda, 90 yaşında da mümkündür. Lakin mühüm bir detal var: 70 yaşdan sonra vəsiqələr cəmi 2 il müddətinə verilir və hər dəfə tibbi müayinədən yenidən keçmək tələb olunur.
Beləliklə, 18 yaşında “ömürlük” vəsiqə almaq arzusu reallaşmır. Vəsiqələr 60 yaşda – 10 il, 70 yaşda isə – 2 il müddətinə verilir.

Addım 1: Sənədlər və taleyüklü seçim (mexaniki və ya avtomat)

Tibbi arayış mütləqdir. Onsuz proses mümkün deyil. Burada 2017-ci ildən qüvvədə olan, lakin çoxlarının bilmədiyi mühüm bir məqam var: “B” kateqoriyası üzrə imtahanı həm mexaniki, həm də avtomat ötürücülü avtomobildə vermək olar.
Mexaniki ötürücü ilə imtahan verdinizsə – hər ikisini idarə edə bilərsiniz. Avtomat ötürücü ilə verdinizsə – yalnız avtomat. Bu seçim sonradan ya yoxuşda hərəkət edərkən hər şeyi lənətləməyinizə, ya da sakit və komfortlu sürücülük həyatına səbəb ola bilər.

Addım 2: Təhsil, yoxsa macəra?

Nəzəri cəhətdən A, A1 və B kateqoriyaları üzrə müstəqil hazırlaşmaq mümkündür. Praktikada isə əksəriyyət avtoməktəblərə müraciət edir. Qiymətlər adətən 50–80 manat civarındadır.
Lakin reallıqda sizin məktəblə əlaqəniz iki görüşlə məhdudlaşa bilər: ödəniş zamanı və sertifikatı alarkən. Əsas yük yenə də sizin üzərinizə düşür – biletləri öyrənmək, qaydaları mənimsəmək. İnternet bu mərhələdə əsas yardımçınızdır.

Addım 3: Nəzəri imtahan – 10 sual, 9 “can”

Xırdalanda yerləşən Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinə müraciət edirsiniz. Sizə 15 dəqiqə vaxt verilir və 10 suala cavab verməlisiniz. Yalnız 1 səhv etmək olar.
Bu, yol nişanları ilə oynanan bir növ “ruletka”ya bənzəyir. Uğur qazandınızsa – əla. Uğursuz oldunuzsa – hər növbəti cəhd üçün 10 manat ödəməli olacaqsınız. Sual formalaşmaları bəzən diqqətsizliyi tutmaq üçün qurulur. Ona görə də mətni diqqətlə oxuyun.

Addım 4: Praktiki imtahan – robotla görüş

Budur, yeni reallıq. Siz sadəcə avtomobili sürmürsünüz, siz rəqəmsal laboratoriyada sınaqdan keçirsiniz. Sensorlar hər şeyi qeydə alır.
Kəskin start? Cərimə balı.
Dönmə işığını yandırmadınız? Cərimə balı.
Virtual xətti keçdiniz? Monitor bunu dərhal sizə bildirəcək.
Paradoks ondadır ki, bu mərhələ bəlkə də prosesin ən ədalətli hissəsidir. “Mən görmədim” ifadəsi artıq keçərli deyil. Sistem hər şeyi görür.

Mopedlər artıq tamhüquqlu nəqliyyat vasitəsi olacaq

Mopedləri qaydalardan, vergilərdən və bürokratiyadan azad bir azadlıq simvolu hesab edənlər üçün mühüm (bəlkə də xoşagəlməz) yenilik var. Hakimiyyət orqanları hesab edir ki, “dəmir atlar” da hüquqi çərçivəyə daxil edilməlidir. Böyük ehtimalla 2026-cı ildən etibarən moped idarə etmək üçün A1 kateqoriyalı sürücülük vəsiqəsi tələb olunacaq.

Yeni tərifə görə, moped – mühərrik həcmi 50 kub santimetrədək olan və ya 50 km/saatdan artıq sürət yığmayan elektrik mühərrikli iki- və ya üçtəkərli nəqliyyat vasitəsidir. Əgər əvvəllər həyətlərdə qaydaları düşünmədən hərəkət edirdinizsə, indi həm imtahan verməli, həm də nəqliyyat vasitənizi dövlət qeydiyyatına aldırmalı olacaqsınız.

Həmçinin, yarım metrdən artıq çıxıntısı olan və ya idarəetməyə mane olan yüklərin daşınması qadağan edilir. Mütəxəssislər bunu təhlükəsizlik baxımından mühüm addım sayırlar: moped sürücüləri çox vaxt nə özlərinin, nə də başqalarının təhlükəsizliyini nəzərə alırlar. Anarxiyanın bu sahəsinə də sivilizasiya gəlib çatdı.

“Xoşbəxtlik” neçəyə başa gəlir?

Rəsmi xərclər: imtahan üçün dövlət rüsumu (20 manat), sürücülük vəsiqəsinin özü (18 manat), avtoməktəb xərcləri. Ümumilikdə – bir neçə yüz manat.
Bununla yanaşı, qeyri-rəsmi “alternativ bazar” haqqında 1000–1500 manatlıq qiymətlərdən danışılır. Yol polisi bunu şayiə adlandırır və bildirir: “Şikayət varsa, rəsmi müraciət edin.” Texnologiyanın tətbiqi ilə bu boz bazarın tədricən yox olacağı gözlənilir, lakin iqtisadi qanunauyğunluqları hamımıza məlumdur.

Gələcəyə aparan yol

Azərbaycanda sürücülük vəsiqəsi almaq artıq kaprizli bir inspektorun iştirak etdiyi qeyri-müəyyən bir mərasimə bənzəmir. Proses getdikcə daha standartlaşdırılmış və texnoloji xarakter alır. Qorxuludurmu? Fərqlidir. Amma daha ədalətlidir.
İndi əsas vəzifəniz bir insana xoş gəlmək deyil, bir alqoritmin məntiqini anlamaq və yol hərəkəti qaydalarını bilməkdir. Texnologiya korrupsiyanı və insan amilini minimuma endirir, lakin yaxşı sürücü olmaq məsuliyyətini ləğv etmir. Alqoritm sizi qiymətləndirir, lakin yola çıxan yenə siz olacaqsınız.

Unutmayın: vəsiqəni cibinizə qoymaq yolun yalnız başlanğıcıdır. Uğurlar və diqqətli olun. Hətta sizi kamera izləyirsə belə.