Təəmmüm: Allahın mərhəməti və susuz təmizliyə aparan yol

Müasir həyatın ritmində, sivilizasiyanın nemətləri içində biz çox zaman İslam hökmlərinin sadəliyi və müdrikliyi üzərində düşünmürük. Allahın Öz bəndələrinə ən böyük mərhəmət təzahürlərindən biri təəmmümdür (sözün lüğəvi mənası “niyyət etmək”) — suyun istifadəsi mümkün olmadıqda və ya təhlükə yaratdıqda pak torpaqla təmizlənməyə icazə verən ibadət forması.

Bu hökm sadəcə bir yüngülləşdirmə deyil; o, Allahın bizə çətinlik deyil, asanlıq istədiyini göstərən bir işarədir. O, bizə xatırladır ki, ibadət — Yaradana bağın mahiyyəti — heç bir şəraitdə dayanmaz.

Vəhyə əsaslanan hökm

Təəmmüm hüququ bizə Allah tərəfindən Qurani-Kərimin açıq bir ayəsində bəxş edilmişdir:

“...Əgər xəstə olsanız, ya səfərdə olsanız, ya sizdən kimsə ehtiyac yerindən gəlsə, ya da qadınlarınızla yaxınlıq etsəniz və su tapmasanız — onda təmiz torpaq ilə təyəmmüm edin; onunla üzünüzü və əllərinizi məsh edin. Həqiqətən, Allah lütfkar və bağışlayandır.”
(Quran, 5:6).

Bu sözlər çətin şəraitdə qalan möminə həm birbaşa göstəriş, həm də təsəllidir. Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) də bir hədisdə bu mərhəmətin böyüklüyünə işarə etmişdir:

“Bütün yer üzü mənə və ümmətimə namazgah və təmizlənmə vasitəsi edilmişdir.”

Təəmmüm nə vaxt caiz olur?

Şəriət – prinsipləri sabit, tətbiqi isə elastik olan ilahi bir qanundur və suyun torpaqla əvəzlənəcəyi halları açıq şəkildə müəyyən edir:

1. Suyun fiziki olaraq tapılmaması. Təxminən 1.8–2 km (şəri mil) radiusda su tapılmadıqda və səmimi axtarış aparıldıqdan sonra.
2. Xəstəlik və ya sağlamlığa təhlükə. Suyun istifadəsi xəstəliyi artırdıqda, yaraların sağalmasını yubatdıqda, hipotermiyaya səbəb ola bildikdə və ya yeni xəstəlik riski yaratdıqda. Səhabə Əmr ibn əl-‘As qarlı bir gecə həyatına təhlükə olduğu üçün təəmmüm etmiş və Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) bunu təsdiqləmişdir.
3. Suyun həyati məqsəd üçün lazım olması. Suyun miqdarı azdırsa və o, insanların və heyvanların içməsi və ya yemək hazırlanması üçün gərəkdirsə.
4. Real təhlükə. Suya yol düşmən, vəhşi heyvan və ya təbii hadisələr səbəbindən həyati risk daşıyırsa.
5. Mövcud suyun istifadəsinin mümkün olmaması. Məsələn, su quyudadır, lakin çıxarmaq vasitəsi yoxdur və ya su başqasına məxsusdur və həmin şəxs onu satmaqdan və ya verməkdən imtina edir.

Vacibdir anlamaq ki, təəmmüm daimi deyil — şəriət ruhsətidir. Suya çıxış mümkün olan kimi suya qayıtmaq vacib olur.

İcra qaydası: sadəlik və ixlas

Təəmmüm dərin simvolik sadəlik ehtiva edir. Onun iki fərzi vardır:
üzün məsh edilməsi və əllərin dirsəklərlə birlikdə məsh edilməsi.

İcra qaydası belədir:

1. Niyyət. Qəlbdə təmizlənib ibadət etməyi niyyət etmək. Su ilə dəstəmazdan fərqli olaraq, təəmmümdə niyyət vacibdir.
2. Allahın adının zikri. “Bismillahi-r-Rahmani-r-Rahim” demək.
3. Birinci vurma. Əlləri təmiz torpaq, qum, daş və ya üzərində təmiz toz olan səthə yüngülcə vurmaq.
4. Üzün məsh edilməsi. Əllərdəki artıq tozu silkələyərək üzün bir dəfə məsh edilməsi.
5. İkinci vurma. Əlləri yenidən təmiz səthə vurmaq.
6. Əllərin məsh edilməsi. Sol əllə sağ əli barmaq uclarından dirsəyə qədər, sonra sağ əllə sol əli eyni qayda ilə məsh etmək.

Bundan sonra təəmmüm tamamlanmış olur və o, pozulana qədər həm fərz, həm nafilə namazlar üçün keçərlidir.

Təəmmümü nə pozur?

Təəmmüm iki əsas səbəblə etibarsız olur:

1. Kiçik (vudu) və böyük (ğusl) dəstəmazı pozan hallar: təbii çıxışlar, nəcis çıxması, dərin yuxu və s.
2. Təəmmümün səbəbinin qalxmaması: suyun tapılması, xəstəliyin sağalması, təhlükənin aradan qalxması.

Tez-tez verilən suallar

1. “Təəmmümlə qılınmış namazdan sonra su tapılsa, namaz təkrar edilməlidir?”

Xeyr. Hədisdə bildirilir ki, namaz düzgündür. Su tapdıqdan sonra onu camaatla ikinci dəfə qılan isə iki savab alır.

2. “Su var, amma mən camaat namazına gecikə bilərəm. Təəmmüm edə bilərəmmi?”

Adi fərz namazları üçün — xeyr. Dəstəmaz alıb daha sonra namazı qəza etmək lazımdır.
İstisna: Bayram (İyd) və Cənazə namazlarıdır; onların qəzası yoxdur. Onları tamamilə əldən vermək təhlükəsi varsa, bəzi alimlər təəmmümü caiz görmüşlər.

3.  “Təəmmümü torpaqdan başqa nə ilə etmək olar?”

Torpaq mənşəli təmiz təbii materiallarla: qum, daş, gil, əhəng daşı və s.
Təmiz toz olan divar və ya parça da keçərlidir.
Metal, yanıcı və ərəyən materiallarla edilməz.

4. “Əgər insan nə dəstəmaz, nə təəmmüm edə bilmirsə?”

Belə fövqəladə vəziyyətdə insan olduğu halda namaz qılar. Çünki:

“Allah heç bir nəfsi gücü çatmayanla mükəlləf etməz.”
(Quran, 2:286).

Nəticə: hər bir toz zərrəsində hikmət

Təəmmüm sadəcə bir mərasim deyil. O, torpaqdan yaradılmış insanın fitrətinə işarədir. O, təvazö və Rəhman olana təslim olma dərsidir. O, İslamın hər zaman, hər məkanda, hər şəraitdə tətbiq oluna bilən universal din olduğunu göstərir.

Bu hökmün içində — Allahın elə bir hikməti var ki, adi torpaq zərrəsini belə mənəvi paklığın açarına çevirir; yetər ki, bəndə səmimiyyətlə Onun rizasına yönəlsin.