“Qərib Cinlər Diyarında” filmi: Azərbaycan üslubunda xüsusi effektlər

Milyardlarla dollar büdcəyə malik Hollivud istənilən rəqəmsal möcüzəni yaratmaq imkanına sahibdir. Lakin Sovet İttifaqı şəraitində fantastik nağıl filmi çəkmək üçün maliyyədən çox, sərhədi bəzən rasional düşüncəni aşan bir yaradıcılıq cəsarəti tələb olunurdu. Daha dəqiq desək, bu, “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında çalışan, ideyaya fanatik səviyyədə bağlı olan bir qrup entuziastın əməyinin nəticəsi idi.

Film insan xarakterinin gücü, mənəvi dəyərlərin maddi zənginlikdən üstünlüyü, ailə istiliyi və yaxın insanların sevgisinin əvəzolunmazlığı ideyasını aydın şəkildə çatdırır.

Bu gün 1977-ci ildə çəkilmiş bu filmi dərhal xatırlayanların sayı az ola bilər. Lakin əminliklə demək olar ki, bu ekran əsəri diqqətə layiqdir. Bu, sadəcə film deyil, yaşıl ekranlar olmadan, real məkanda — botanika bağında, kompüter qrafikası əvəzinə mexaniki qurğularla aparılan kinoproduksiya şəraitində “sağ qalma dərsliyi”dir. Burada alov püskürən əjdaha yerinə içində qaz balonu olan mexaniki məxluqdan istifadə olunurdu.

Əsas mikrohadisələr bunlardır:

1. Baş rol ifaçısı cəmi 15 dəqiqə ərzində tapılmışdı — onu sözün əsl mənasında küçədən götürüb kostyuma salmışdılar.
2. Mexaniki əjdaha iki dəfə az qala aktyorları diri-diri yandırmışdı.
3. Aktyor öz doğma dayısına sillə vurmalı olmuşdu və bu, çəkilişlərin ən çətin səhnəsi idi.
4. Kütləvi səhnədə iştirak edən aktyorlardan birinin pariki məşəldən alışmış, alov paltarla söndürülmüşdü — sanki klassik döyüş filmində olduğu kimi.

Alov və… cinlə sınaq

1970-ci illərin ortalarında “Qərib Cinlər Diyarında” filminin çəkilişləri ən gərgin mərhələsinə daxil olmuşdu. Ən mürəkkəb obraz od püskürən əjdaha idi. Təxminən dörd metr hündürlüyündə olan bu mexaniki konstruksiya hərəkət edən ayaqlara malik idi və hər ayağın içində güclü fiziki hazırlığı olan bir idmançı yerləşirdi. Onlar bu nəhəng qurğunu tam sinxron şəkildə idarə etməli idilər. Əjdahanın boyun hissəsində isə qaz balonu və “od nəfəsi” effekti üçün şam yerləşdirilmişdi.

Sınaq çəkilişləri zamanı gözlənilməz hadisə baş verdi: alovun istiliyi konstruksiyanın içinə yönəldi və içəridəki insanların üzlərini yandırdı. Daha sonra başqa bir səhnədə dekorativ nizə əjdahaya atılarkən təsadüfən örtüyü deşərək içəridəki şəxsin çiyninə sancıldı. Bu, kompüter qrafikası deyil, Sovet dövrü kinotəhlükəsizliyinin “ən yüksək səviyyəsi” idi.

Kastinq: “formal seçim”dən “sən bizim cinimizsən”ə qədər

Baş rolun ifaçısı, 17 yaşlı Baxtiyar Xanizadə ilə bağlı hadisə demək olar ki, detektiv süjetini xatırladır. Onu rola dayısı — aktyor Hamlet Xanizadə tövsiyə etmişdi. Gənc studiyaya gəlsə də, ona “aktyor artıq seçilib” deyildi. İki gün sonra evinin qarşısına qara “Volqa” avtomobili gəldi, onu maşına mindirib izahat vermədən studiyaya apardılar. Məlum oldu ki, əvvəlki namizəd uyğun gəlməyib və rejissor Əli-Səttar Atakişiyevə ultimatum verilib: “Ya Qaribi tapırsan, ya da layihə bağlanır”. Baxtiyar dərhal geyindirildi, qrim olundu və çəkilişlərə başlandı. Beləliklə, bədii şuranın rəsmi təsdiqi olmadan yeni bir kino ulduzu doğuldu.

Daha maraqlı hadisə isə cinlər şahı Axşad rolunun sınaqlarında baş verdi. Əsas favorit tanınmış gürcü aktyoru Givi Toxadze idi. O, bütün səhnələri tam qrim və kostyumda oynadı. Digər namizəd Muxtar Maniyev isə adi geyimdə gəlmişdi. Ona və Zərri cinniyası roluna namizəd Amaliya Pənahovaya sadəcə “formal olaraq 15 dəqiqə” verilmişdi. Lakin bu qısa müddət elə güclü təsir bağışladı ki, bədii şura hər ikisini təsdiqlədi. Məşhur rejissor Həsən Seyidbəyli o zaman demişdi:
“Muxtar Maniyev azərbaycanlı cin obrazına Toxadzedən daha yaxındır.”
Qərar cəmi bir dublda verildi.

Ailə münasibətləri və uçan Şeytan

Sənət və ailə bağlarının toqquşduğu səhnə xüsusilə diqqətəlayiqdir. Filmdə Baxtiyar Xanizadə hiyləgər Raki obrazına sillə vurmalı idi. Raki rolunu onun doğma dayısı Hamlet Xanizadə canlandırırdı. Uşaqlıqdan hörmət etdiyi qohumuna açıq şəkildə sillə vurmaq gənc aktyor üçün psixoloji cəhətdən son dərəcə çətin idi. Dublar alınmırdı. Nəhayət, dayısı özü xahiş etdi: “Vur, bu kinodur!” — və səhnə uğurla çəkildi.

Digər maraqlı epizod Cinlər ölkəsindən Şeytanın belində qaçış səhnəsi idi. Şeytan rolunu tanınmış aktyor Gündüz Abbasov oynayırdı. O, etiraz edərək deyirdi: “Mən həmişə müsbət qəhrəmanları oynamışam!” Rejissor isə cavab verirdi: “Aktyor cəsarəti də bundadır.” Çəkilişlər Botanika bağında aparılırdı. Yaşlı və fiziki cəhətdən güclü olmayan Abbasov Baxtiyarı çiynində saxlamaqda çətinlik çəkdi və bir anda hər ikisi ağac budaqlarının üzərinə yıxıldı. Rejissor hiddətləndi. Abbasov isə sakitliklə cavab verdi:
“Əli-Səttar, bir vaxtlar sən məni başqasının boynuna mindirirdin, indi isə başqasını mənim boynuma mindirirsən.”

Niyə bu Azərbaycan filmini ciddi şəkildə tövsiyə edirik?

Bəlkə siz köhnə kinonun həvəskarı deyilsiniz. Bəlkə ötən əsrin xüsusi effektlərinin artıq təəccübləndirə bilməyəcəyini düşünürsünüz. Lakin “Qərib Cinlər Diyarında” sadəcə film deyil. Bu, insan cəsarətinin, yaradıcılıq ixtirasının və texniki imkanların yoxluğunda yaranan “canlı sehrin” abidəsidir.

Bu film ideya və həmfikirlərdən ibarət kiçik bir komandanın, real məkanda — tüstü, alov və həqiqi emosiyalar içində bütöv bir dünya yaratmasının nümunəsidir. Burada hər bir sərf olunmuş əsəb, hər damcı tər və hər kiçik möcüzə açıq-aydın hiss olunur.

Bu filmi izləmək lazımdır ki, anlaşılsın: əsl sehr büdcədə deyil, nağıla inanan insanların qəlbində yaranır.