Kiçik ritual təmizlik: dəstəmaz (taharat) – İslam praktikası

Kiçik dəstəmaz (vudu, taharat) Şəriət tərəfindən müəyyən edilmiş ritual təmizlik aktıdır və namazın etibarlı olması, Kəbənin ətrafında təvafın icrası üçün vacib şərt, eləcə də bir çox digər ibadət növləri üçün tövsiyə olunan ön hazırlıqdır. Onun əhəmiyyəti Qurani-Kərimdə və Sünnədə açıq şəkildə vurğulanır.

Uca Allah buyurur: “Ey iman gətirənlər! Namaza durduğunuz zaman üzlərinizi və dirsəklərə qədər əllərinizi yuyun, başlarınızı məsh edin və topuqlara qədər ayaqlarınızı yuyun” (Qurani-Kərim, 5:6). Peyğəmbər Məhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) dəstəmazı namazın açarı adlandırmışdır.

Kiçik dəstəmazın vacib əməlləri (fərzlər)

Hənəfi və Şafei məzhəblərinə görə, aşağıdakı əməllər yerinə yetirilmədikdə dəstəmaz etibarsız sayılır:

1. Niyyət – qəlbdə namaz və ya digər ibadət üçün dəstəmaz almaq niyyəti etmək. Səslə deyilməsi vacib deyil, lakin müstəhəbdir.
2. Üzün bir dəfə yuyulması. Üzün sərhədləri: şaquli olaraq alın saçlarının başladığı yerdən çənənin altına qədər; üfüqi olaraq bir qulaq seyvanından digərinə qədər. Sıx saqqalda yalnız zahiri hissə yuyulur, seyrək saqqalda isə altındakı dəri də isladılmalıdır.
3. Əllərin dirsəklərə qədər bir dəfə yuyulması.
4. Başın bir hissəsinin bir dəfə məsh edilməsi. Minimum hədd hənəfilərə görə başın dörddə biri, şafeilərə görə isə nəm əlin yüngülcə toxundurulmasıdır.
5. Ayaqların topuqlara qədər bir dəfə yuyulması.
6. Göstərilən ardıcıllığa riayət edilməsi.

Sünnəyə uyğun, kamil (müstəhəb) dəstəmazın icra qaydası

Daha çox savab qazandıran tövsiyə olunan qayda aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:

1. Dəstəmaza “Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim” deməklə başlamaq.
2. Sağ əldən başlayaraq əllərin biləklərə qədər üç dəfə yuyulması; üzük varsa, çıxarılması və ya tərpədilməsi.
3. Ağızın yuyulması (madmada) – üç dəfə, sağ əllə su alaraq; misvakdan istifadə müstəhəbdir.
4. Burnun yuyulması (istinşaq) – üç dəfə; su sağ əllə çəkilir, sol əllə təmizlənir.
5. Üzün müəyyən olunmuş sərhədlər daxilində üç dəfə yuyulması.
6. Sağ əldən başlayaraq əllərin dirsəklərə qədər üç dəfə yuyulması; barmaqların arası isladılmalıdır.
7. Başın tam məsh edilməsi – bir dəfə; nəm ovuclara alınan su ilə alın nahiyəsindən ensəyə doğru və geri hərəkət edilir. Yeni su almadan qulaqların içi şəhadət barmaqları, çölü isə baş barmaqlarla məsh olunur. Boynun məshi bəzi alimlərə görə müstəhəbdir.
8. Sağ ayaqdan başlayaraq ayaqların topuqlara qədər üç dəfə yuyulması; barmaqların arası diqqətlə yuyulmalıdır.
9. Dəstəmazdan sonra şəhadət kəlməsi və xüsusi dua oxunur:
   “Əşhədu əllə ilahə illəllahu vəhdəhu lə şərikə ləhu, və əşhədu ənnə Muhəmmədən əbduhu və rəsuluhu. Allahummə-c‘əlni minət-təvvabinə və-c‘əlni minəl-mutətahhirin.”
   (Mən şahidlik edirəm ki, Allahdan başqa ibadətə layiq məbud yoxdur, Onun şəriki yoxdur və şahidlik edirəm ki, Məhəmməd Onun qulu və elçisidir. Allahım, məni tövbə edənlərdən və təmizlənənlərdən et.)

Su ilə bağlı şərtlər və tələblər

Dəstəmaz üçün istənilən təmiz və təmizləyici su uyğundur: kran suyu, bulaq, quyu və dəniz suyu. Su rəng, dad və qoxu baxımından dəyişməmiş olmalıdır. Dəridə və ya dırnaqlarda suyun dəriyə çatmasına mane olan maddələr (yağlı krem, boya, lak, möhürləyici maddələr və s.) olduqda, onlar təmizlənməyincə dəstəmaz etibarlı sayılmır. Bu xüsusən qadınlar üçün dırnaq lakları ilə bağlı əhəmiyyətlidir.

Dəstəmazı pozan hallar (nəvaqizül-vudu)

Aşağıdakı hallarda ritual təmizlik pozulur və dəstəmaz yenilənməlidir:

1. Ön və ya arxa çıxışlardan hər hansı ifrazatın çıxması (sidik, nəcis, qaz və s.).
2. Qan və ya irin yaranın hüdudlarından kənara çıxarsa.
3. Ağız dolusu qusma.
4. Uzanan və ya söykənən halda yuxuya getmək və şüurun itirilməsi (oturaq vəziyyətdə yüngül mürgüləmə dəstəmazı pozmur).
5. Huşun itməsi, bayılma, ağır sərxoşluq.
6. Namaz əsnasında ucadan gülmək (hənəfi məzhəbinə görə).
7. Əksər məzhəblərə görə cinsi orqanlara maneəsiz toxunma.
8. Bəzi hədislərə və alimlərin bir qisminin rəyinə görə dəvə ətinin yeyilməsi.

Qadınlar üçün xüsusiyyətlər və xüsusi hallar

Qadınlar üçün dəstəmazın icra qaydası kişilərdən fərqlənmir. Tam qüsl zamanı isə suyun saç köklərinə çatması vacibdir; sıx hörülmüş saçları açmaq zəruri deyil, əsas odur ki, su baş dərisinə çatsın.

Xüsusi hallarda (xəstəlik, yara, suyun olmaması) asanlaşdırıcı hökümlər tətbiq olunur:

1. Su istifadə etmək mümkün olmadıqda təyəmmüm (təmiz torpaqla təmizlik) edilir.
2. Çıxarıla bilməyən sarğı olduqda, sağlam nahiyələr yuyulur, sarğının üzərindən isə nəm məsh edilir.
   

Bu qaydalara uyğun şəkildə dəstəmaz alan mömin yalnız ibadətin vacib şərtini yerinə yetirmir, eyni zamanda mənəvi paklanmaya nail olur.

Hədisdə buyurulduğu kimi: “Allahın qulu dəstəmaz alıb ağzını yaxaladıqda, ağzının günahları çıxar. Burnunu yuduqda, burnunun günahları çıxar. Üzünü yuduqda, üzünün günahları çıxar… Beləliklə, o, günahlardan təmizlənmiş halda qalır.”