Panik Atak: Daxili “Səbotajçını” Zərərsizləşdirmə Təlimatı

Panik atak – dəvət olunmamış halda qapını döyüb içəri girməyə çalışan xoşagəlməz bir “qonaqdır”. Onun yaranmasında sizin günahınız yoxdur. Amma onu nəzarət altına almaq mümkündür. Siz zəif deyilsiniz — sadəcə sinir sisteminiz yüksək həssaslıqla reaksiya verir. Həssaslıq isə idarə olunmalı bir xüsusiyyətdir. Kiçik bir addımla başlamaq kifayətdir — məsələn, nəfəsə diqqət yetirməklə. Daha sonra həkimə müraciət etməklə. Siz öhdəsindən gələcəksiniz. Bu, sadəcə növbəti bir fırtınadır, siz isə zamanla hər cür hava şəraitində gəmini idarə etməyi öyrənən kapitan kimi güclənirsiniz.

Vacib qeyd: biz sizi əmin edirik ki, nə ölürsünüz, nə də ağılı itirirsiniz. İndi isə bu vəziyyəti necə cilovlamağı öyrənəcəyik.

Bu hadisə ən adi şəraitdə baş verə bilər — metroda yol gedərkən, qəhvə içərkən və ya serial izləyərkən. Birdən… sanki ayağınızın altından yer çəkilib çıxır. Ürək sürətlə döyünür, boğazda keçməyən bir düyün hissi yaranır, soyuq tər, titrəmə, ətrafın qeyri-real görünməsi. Və ən əsası — kəskin, izahsız, məntiqsiz qorxu. Elə bil ki, indi dərhal ölüm təhlükəsi var.

Əgər bu sizə tanışdırsa, deməli panik atak yaşamısınız — müasir dövrün ən geniş yayılmış və ən çaşdırıcı pozuntularından biri. 30 il əvvəl buna “özünü ələ al” deyə yanaşardılar. Bu gün isə bilirik ki, bu, təsəvvür deyil, bədən daxilində baş verən ciddi biokimyəvi reaksiyadır.

Bu nə idi? Daxili Həyəcan Siqnalı ilə Tanışlıq

Panik atak — elə bir vəziyyətdir ki, sanki orqanizmdəki yanğın siqnalizasiya sistemi uzaq bir qığılcıma belə şiddətli reaksiya verir.

Fizioloji baxımdan bu, qədim “döyüş və ya qaç” mexanizminin aktivləşməsidir. Beyin real təhlükə olmadığı halda belə “TƏHLÜKƏ!” siqnalı yandırır. Nəticədə böyrəküstü vəzilər qana yüksək miqdarda adrenalin buraxır. Bu isə ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, nəfəsin tezləşməsi, başgicəllənmə, ətrafların keyiməsi kimi əlamətləri yaradır — yəni bədənin saxta təhlükədən “qaçmağa” hazırlaşdığı fizioloji vəziyyət.

Qeyd edək ki, bu vəziyyət bəzən “VSD” (vegetativ-damar distoniyası) kimi adlandırılır. Beynəlxalq tibbi praktikada bu termin qeyri-dəqiq hesab edilir və diaqnostik dəyərə malik deyil.

Ən çox təsirə məruz qalan qrup — 20–30 yaş arası şəhər mühitində yaşayan, yüksək məsuliyyətli və perfektsionist qadınlardır. Xroniki stressin təsiri ilə orqanizm nəhayət ki, öz resurslarının tükəndiyini “bildirmək” üçün belə kəskin reaksiya yarada bilər.

Simptomlar — “Doktor, mən indi ölürəm?”

Panik atak zamanı baş verənlər tez-tez infarkt, insult və ya psixi pozuntu ilə səhv salınır. Amma onların xüsusi fərqləri var.

Ən tipik simptomlar:

1. sürətli ürək döyüntüsü
   
2. nəfəs darlığı, udma çətinliyi
   
3. başgicəllənmə, ümumi zəiflik
   
4. əsmə (tremor)
   
5. bədən temperaturunun kəskin dəyişməsi
   
6. ürəkbulanma, qarında narahatlıq
   
7. ətrafın dəyişmiş, “dumanlı” qavranılması
   
8. ölüm və ya nəzarəti itirmə qorxusu
   
   

Vacibdir: Panik atak özü-özlüyündə təhlükəli deyil və ölümcül nəticə yaratmır. Lakin təkrarlanacağı qorxusu insanı davranış məhdudiyyətlərinə aparır — ictimai yerlərdən və açıq məkanlardan çəkinmə (aqorafobiya) bunun nəticəsidir.

Nə Etməli? Təcili Yardım Strategiyası

Kəskin vəziyyət zamanı uzun izahlara vaxt olmur. Aşağıdakı metodlar daha sürətli təsir göstərir:

1. Düzgün nəfəs alın.

“Paketlə nəfəs almaq” üsulu məsləhət görülmür. Onun əvəzinə “kvadrat nəfəs” tətbiq edin:

1. 4 saniyəlik nəfəsalma,
   
2. 4 saniyəlik saxlama,
   
3. 4 saniyəlik nəfəsvermə,
   
4. 4 saniyəlik fasilə.
   
   

Nəfəsverməni daha uzun və daha sakit edin — bu, sinir sistemini tənzimləyir.

2. Diqqəti yönləndirin – “5-4-3-2-1” metodu.

Bu metod reallığa qayıtmağa kömək edir:

1. 5 görəcəyiniz obyekt
   
2. 4 toxuna biləcəyiniz şey
   
3. 3 eşidə biləcəyiniz səs
   
4. 2 qoxu
   
5. 1 dad
   
   

3. Zehni məşğul edin.

Məsələn, paltardakı düymələri sayın, yaddaşdan şeirlər və ya mahnılar xatırlayın, vurma cədvəlini təkrarlayın. Məqsəd beyni “katastrofik ssenaridən” ayırmaqdır.

4. Qaçmayın.

Hadisə yerindən qaçmaq istəyi təbiidir, amma vəziyyəti daha da gücləndirir. Mümkünsə oturun, nəfəsinizi bərpa edin, yaxın birinə zəng edin və ya ətrafdakılardan kömək istəyin.

Uzunmüddətli Müdafiə Strategiyası

Tək-tük hücum təsadüfi ola bilər, lakin təkrarlanan epizodlar sistemli yanaşma tələb edir.

1. Həkim müayinəsi.

İlk növbədə terapevt, kardioloq və ya nevroloqa müraciət edin ki, endokrin və ürək-damar sistemi xəstəlikləri istisna edilsin. Somatik problem yoxdursa, psixi sağlamlıq üzrə mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.

2. Psixoterapiya.

Ən effektiv yanaşma — kognitiv-davranışçı terapiya (KDT):

1. təhrif olunmuş düşüncələri tanımaq,
2. onları daha realist fikirlərlə əvəz etmək,
3. reaksiyaları idarə etməyi öyrənmək.

3. Dərman vasitələri.

Antidepresanlar və anksiyolitiklər yalnız həkim tərəfindən təyin edilir və əsas səbəbi aradan qaldırmaq üçün psixoterapiya ilə paralel tətbiq olunur. Özbaşına qəbul etmək qəti qadağandır.

4. Həyat tərzinin tənzimlənməsi.

1. Kofein və alkoqolun azaldılması və ya tam çıxarılması
   
2. Mütəmadi fiziki fəaliyyət
   
3. Keyfiyyətli və kifayət qədər yuxu
   
   

Bütün bunlar sinir sisteminin sabitliyini artırır və panik atakların təkrarlanma ehtimalını azaldır.