Şah İsmayıl I: öz dövrünün dövlət xadimi və şairi

Qısa qeyd: bu mətn “dar və cansıxıcı tarix” haqqında təsəvvürünüzü dəyişə bilər. Şah, şair və ideoloji simvol — üçü bir arada. Əgər siz keçmişin qəhrəmanlarını yalnız quru tarixlər toplusu kimi görürsünüzsə, deməli, Şah İsmayıl I şəxsiyyəti ilə hələ dərindən tanış olmamısınız.
O, bir döyüşü uduzdu, lakin əbədiyyəti qazandı və Azərbaycan tarixində silinməz iz qoydu.

Oyuna giriş: bir yeniyetmənin şaha çevrilməsi

İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə — siyasətin, dinin və hakimiyyət rəmzlərinin bir-birinə sıx şəkildə bağlı olduğu bir ailədə dünyaya gəldi. O, hələ uşaq ikən atasını itirdi; ardınca isə uzun illər davam edən məhrumiyyət və əsarət dövrü gəldi. Bu sınaqlar bir çoxlarını sındıra bilərdi, lakin İsmayılı yox.

Yeniyetmə yaşlarında o, ətrafına həm insanları, həm də ideyanı toplaya bildi. Cəmi bir neçə ildən sonra bu ideya elə bir siyasi-hərbi gücə çevrildi ki, regionun xəritəsini yenidən cızmağa qadir oldu. 1501-ci ildə İsmayıl Təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi. Beləliklə, yeni bir dövr və yeni bir sülalə — Səfəvilər dövləti başladı.

Qeyd: insanlar onun ardınca qorxudan deyil, inamdan gedirdilər. Xarizma və ideya birləşəndə ordu yaranır.

“Qızılbaşlar” adlı ideoloji model

On iki qatlı qırmızı çalma bütöv bir epoxanın nişanəsinə çevrildi. Bu, sadəcə geyim elementi deyildi — bu, inancın və mənsubiyyətin kodu idi. Şah İsmayılın hərəkatı “əmrlə hərəkət edən ordu” deyildi; bu, onun verdiyi dini, siyasi və emosional məna ilə ruhlanan bir icma idi.

Hərbi tarixi nə qədər dərindən öyrənsək də, bəzən hər şey sadə bir həqiqətə dayanır: o, insanlara getməyə dəyər bir məna verdi. Və onlar getdilər.

Qılınc və söz: niyə dil qılıncdan güclüdür

Fars dilinin “yüksək üslub”un yeganə daşıyıcısı sayıldığı bir dövrdə Şah İsmayıl türk (Azərbaycan) dilini sarayın, hakimiyyətin və ədəbiyyatın dili etdi. Bu, romantik bir jest deyil, düşünülmüş strateji addım idi. Dil hakimiyyətlə xalq arasında körpüyə çevrildi.

Eyni zamanda o, “Xətai” təxəllüsü ilə ana dili olan Azərbaycan türkcəsində və fars dilində şeirlər yazırdı. Bu şeirlər nə süni, nə də təkəbbürlü idi; əksinə, canlı, anlaşılan, mistik və dərin emosiyalarla yüklü idi. Poeziya onun insanlarla birbaşa danışıq vasitəsi idi.

Məlumdur ki, Xətai ərəb dilində də şeirlər yazmışdır, lakin onun bədii çəkisini və tarixi təsirini məhz ana dilində qələmə aldığı əsərlər müəyyənləşdirir. Xətainin xalq ruhuna yaxın, xalq düşüncəsindən qidalanan poeziyası hələ sağlığında geniş yayılmış, qısa müddətdə Azərbaycan hüdudlarını aşaraq bütün türk dünyasında tanınmışdır.

Onun poetik irsində təkcə siyasi baxışlar deyil, həm də geniş sosial-fəlsəfi dünyagörüşü, dövrünün idealları uğrunda mübarizə motivləri öz əksini tapmışdır. Dini və siyasi məzmunlu əsərlərinin böyük hissəsini xalq poeziyası formalarında, sadə, təmiz və canlı dildə yazması bu şeirləri geniş kütlələr üçün anlaşılan və doğma etmişdir.

Çaldıran: əfsanəyə çevrilən məğlubiyyət

1514-cü il. Çaldıran düzənliyi.
Bir tərəfdə — Səfəvilər,
digər tərəfdə — I Səlim Yavuzun rəhbərlik etdiyi Osmanlı imperiyası.
Nəhənglərin toqquşması.

Burada İsmayıl ilk dəfə qarşısında qılıncın aciz qaldığı bir güclə üzləşdi: artilleriya. Səfəvilər məğlub oldular. Lakin məhz bu məğlubiyyət dövrün ən güclü miflərindən birini yaratdı — osmanlı topuna endirilən qılınc zərbəsi və deyilən sözlər:

“Qılınc elə qılıncdır, amma əl o əl deyil.”

Bu nə şikayət idi, nə də peşmanlıq. Daha çox, öz taleyinin və özünəməxsusluğunun ironik dərk edilməsi idi. Bu məğlubiyyət onun nüfuzunu sarsıtmadı; əksinə, hərbi gücün sərhədlərini göstərərək mədəni strategiyaya yol açdı.

Qeyd: bəzən döyüş meydanındakı qan yaddaşın gücü ilə əvəz olunur.

Döyüşdən sonra: yürüşlərdən quruculuğa

Çaldırandan sonra Şah İsmayıl fasiləsiz yürüşlərdən uzaqlaşaraq dövlətin daxili quruluşuna diqqət yetirdi. Bu, ciddi bir dönüş idi:

1. dil → milli kimliyin aləti,
2. məhkəmə sistemi → sabitlik,
3. dini institutlar → dayaq,
4. mədəniyyət → uzunmüddətli siyasət.
   
   

İmperiya qılınclar üzərində deyil, mənalar üzərində dayanırdı.

Səfəvilər və Osmanlılar — bir-biri ilə vuruşan iki türk gücü idi. Tarixçilər bunu “qardaş müharibələri” adlandırırlar. Lakin qardaş yaraları həmişə daha ağrılı olur.

Bu gün də Xətai şəxsiyyəti mübahisələr doğurur:
kimləri üçün milli ideyanın simvolu,
kimləri üçün isə təhlükəli fiqurdur.
Tarix heç vaxt tam birmənalı olmur — onun dürüstlüyü də elə bundadır.

Taxtda şair: hökmdara şeir nə üçün lazımdır?

Şah İsmayıl üçün poeziya bəzək deyil, vasitə idi.
O, hakimiyyəti əmr ilə deyil, emosiya ilə izah edirdi.
Həm əyanların, həm də çobanların başa düşdüyü dildə danışırdı.

Söz mif yaradır.
Mif isə dövlət yaradır.

Hələ də yaşayan irs

O, gənc yaşda vəfat etdi, lakin qurduqları əsrləri aşdı:
sənədlər geri qaytarılır,
muzey ekspozisiyaları genişlənir,
şeirləri sitat gətirilir,
musiqi onun obrazını yaşadır.

Onun dövrü bağlanmayıb. O, hələ də yaşayır.

Xətaini bu gün necə oxumalı?

Nə müqəddəs kimi.
Nə də zalım kimi.

Bir fenomen kimi oxumalı: xarizmatik lider, şair, hakimiyyət dilinin yaradıcısı, mədəni strateg, qılıncla qələmin yalnız birlikdə işlədiyini anlayan bir insan kimi.

O, sürətlə yaşadı, dərindən düşündü və elə yazdı ki, onu unutmaq mümkün olmadı. Onun hekayəsi bizə xatırladır: hakimiyyət təkcə güc üzərində deyil, söz üzərində də dayanır.