Novruz bayram: dörd ünsür baharı oyadır

Bu gün sakit, lakin qaçılmaz şəkildə gəlir. O, təqvimdəki rəqəmlərə bağlı deyil, daha uca bir qanuna — Günəş qanununa tabedir. Bahar bərabərliyi anında, işıqla qaranlıq, gündüzlə gecə mükəmməl tarazlıqda dayananda Novruz baş tutur.

Onun tarixi yüzilliklərlə deyil, minilliklərlə ölçülür. Alimlər onun 3700, bəzən isə 5000 illik olduğunu qeyd edirlər. Bayramın kökləri zərdüştilik dövrünə, qüdrətli Əhəməni şahlarının fəth olunmuş xalqlardan hədiyyələr qəbul etdiyi zamanlara gedib çıxır. Bu bayram imperiyaları və din dəyişikliklərini geridə qoymuşdur. Çünki onun mahiyyəti hər cür ideologiyadan daha dərin — həyatın durğunluğa, işığın qaranlığa, istiliyin soyuğa qalib gəlməsi kimidir.

Bu gün Novruzu Balkanlardan Şərqi Türküstana qədər 300 milyondan artıq insan qeyd edir. 2010-cu ildən isə 21 mart BMT-nin qərarı ilə Novruzun Beynəlxalq Günü elan olunmuşdur. Lakin bu bayramı gözləyən hər kəs üçün o, ilk növbədə şəxsi tarixdir. Qayıdış tarixidir.

Dörd çərşənbə, dörd ünsür: gerisayım

Azərbaycanda Novruza sadəcə “hazırlanmırlar” — onu bütün varlıqla duyurlar. Əsas günə bir ay qalmış dörd çərşənbəlik, dörd ünsürlük mistik səyahət başlayır.

Əvvəlcə Su çərşənbəsi gəlir. İnanclara görə, həmin gün su yenilənir və hərəkətə gəlir. Bulaqdan su ilə yuyunmaq və ya çay üzərindən tullanmaq bir illik əziyyətdən, qüssədən təmizlənməni simvolizə edir.

Ardınca Od çərşənbəsi gəlir. Axşamlar həyətlərdə və təpələrdə tonqallar alışır. Kiçikdən böyüyə hər kəs tonqalın üzərindən yeddi dəfə tullanaraq deyir: “Sarılığım sənə, qızartın mənə”. Burada od dağıdıcı deyil, saflaşdırıcıdır — qış boyu yığılan ağırlıqları yandırıb aparır. Sönmüş tonqalın külü su ilə söndürülmür, uzağa aparılır — bəlaların da özü ilə getməsi üçün.

Üçüncü çərşənbə — Torpaq çərşənbəsidir. Torpaq yuxudan ayılır.

Dövrü isə Ahır çərşənbə — son bayramqabağı çərşənbə tamamlayır. Bu, küləyin gecəsi, ən mühüm fal və sirlər gecəsidir. Qızlar gələcək həyat yoldaşlarını nişan etmək üçün çarıqlarını çiyinləri üzərindən atar, yaxud qonşu qapısında qulaq falına çıxarlar. Hər evdə ailə üzvlərinin sayı qədər şam yandırılır və bu işıqlar söndürülməməli, sonadək yanmalıdır.

Səməni — bayramın yaşıl ürəyi

Ev guşələrinin birində isə kiçik bir möcüzə baş verir. Nəm tənzifə bükülmüş bir ovuc buğda cücərərək yaşarır. Bu, səmənidir — Novruzun əsas rəmzi, bərəkətin, bolluğun və həyatın özünün simvolu. Onu almaq olmaz — yalnız əllə əkib böyütmək olar. Nənələr sanki qədim dua kimi deyirlər: “Səməni, məni saxla, hər il səni əkərəm”.

Bayram gününə qədər o, cavan tumurcuqlarla dolu yaşıl xalçaya çevrilir və qırmızı lentlə bağlanaraq süfrədə şərəfli yerini tutur. O, keçmişlə gələcək, insanla torpaq arasında körpüdür.

Bayram süfrəsi — kainatın miniatürü

Süfrədə mütləq sayları yeddi olan və adları “s” hərfi ilə başlayan ərzaqlar olmalıdır: səməni (cücərdilmiş buğda), sumaq, süd, sirkə, səbzi (yaşıl göyərti) və başqaları.

Əsas vurğular isə şirniyyatların üzərindədir — çünki onların hər biri bir göy cismini təcəssüm etdirir.
Şəkərbura, aypara şəklində və iynəvari naxışlarla, Ayı simvolizə edir.
Göy sarı rəngli, kimyon səpilmiş yastı kündə — Günəşdir.
Lay-lay bişirilmiş və rombvari kəsilmiş paxlava isə səmanın ulduzlarıdır. Deyirlər ki, məşhur səyyah Tur Heyerdal belə bir süfrəyə baxaraq kainat modelini gördüyünü söyləmişdi.

Şirniyyatların yanında rənglənmiş yumurtalar, şamlar və güzgü olur. Güzgü üzərində qoyulmuş yumurta yeni ilin dəqiq anını müəyyən etməyin ən qədim üsullarından idi. Yumurtanın tərpəndiyi an — “öküzün yeri aşırdığı” an sayılırdı və təbriklər başlanırdı.

Qapıların açıq qaldığı gün

Novruz günü — 21 martda — insanlar tezdən oyanırlar. Yeni libaslar geyinir, evlərin qapıları bağlanmır. Bu, ailənin evdə olduğunu və qonaqlara açıq qəlblə hazır olduğunu bildirir. Hətta bir deyim də var: “Novruzun ilk günü evdə olmazsan, yeddi il ev üzünə həsrət qalarsan”.

Uşaqlar gülüş içində küçələrdə qaçar, qonşuların qapılarına papaq və ya kisəcik qoyarlar. Ev sahibləri isə onları şirniyyat və qoz-fındıqla doldururlar. Bu sadəcə oyun deyil — xeyir-duaların və bərəkətin ən qədim mübadilə ritualıdır.

Gün boyunca aşıqlar nəğmə oxuyar, pəhləvanlar güclərini sınar, xalq tamaşaları göstərilər; ən məşhuru isə Kosa və Keçəl obrazları ilə “Kosa-Kosa” tamaşasıdır. Gecə isə yenidən böyük tonqallar yandırılır və ətrafında halaylar qurulur.

Azərbaycanlıların sevimli bayramı

Novruz — təbiətin, ailənin, paklığın və ümidin bayramıdır. O, sadə, lakin əbədi həqiqətləri öyrədir: küsülünü barışdırmağı, evi və qəlbi təmizləməyi, ehtiyacı olana əl uzatmağı, yaxınlara təşəkkür etməyi.

Azərbaycanda Novruz açıq ürəklə, zəngin süfrə ilə və ən vacibi — qışın nə qədər uzun olmasından asılı olmayaraq baharın gələcəyinə inamla qarşılanır. Və bu qədim, müdrik bayram hər dəfə bizə həyatın ən sadə, amma ən mühüm qanununu xatırladır.