Frazeologizmlər — hər bir xalqda tanıdığımız insanlar haqqında mini-süjetlər

Frazeologizmlər mədəniyyətin kiçik kapsullarıdır. Onlarda qədim qorxular, gündəlik vərdişlər, unudulmuş sənətlər və qəribə xurafatlar gizlənir. Biz bəzən “sinəsində ilan isidən” kimi ifadələr işlədirik və niyə məhz sinədə, balkonda və ya pəncərənin altında yox, — bunu düşünmürük. Dil sadəcə sözləri saxlamır; o, insan təcrübəsini bütün gülünclüyü və dramatizmi ilə birlikdə qeydə alır. Buna görə də idiomlar bəzən qəribə səslənir: onlar bizim artıq xatırlamadığımız dövrləri yaşamış, lakin özləri həmin dövrləri “yadda saxlamış” ifadələrdir.

Məlum olur ki, mədəni fərqlərin altında eyni insan mahiyyəti qaynayır: eyni dərəcədə qeybət edirik, eyni cür aldadırıq və eyni mazoxizmlə mənasız işlərə girişirik. Gəlin, bu dilçi kartele nəzər salaq.

Rusca: “пригреть змею на груди”.
Bu süjetin mənbəyi qədim basna müəllifi Ezopdur — nankorluğun klassiki. Basnada xeyirxah bir adam donmuş ilanı tapır, onu isinməsi üçün qoynuna salır, ilan isə bunun əvəzində onu sancır. Məna aydındır: bəzi varlıqların təbiəti dəyişmir, hətta onları ürəyinin ən istiliyində qızdırsan belə.

İngiliscə: birbaşa tam uyğun ifadə yoxdur, lakin xəyanət motivi “nourish a snake in one’s bosom” (sinəsində ilan bəsləmək) tipli ezop mənbəli idiomlarda yaşayır. Aldadılma hissini isə “to be stabbed in the back” (arxadan bıçaqlanmaq) mükəmməl ifadə edir.

Azərbaycanca: burada da ehtiyat yüksək qiymətləndirilir. “Gözünün odunu almaq” ifadəsi — zahirən “gözün odunu almaq” kimi səslənir, lakin mənaca qorxutma, təhdid və psixoloji basqı bildirilir. Bəzən “qoynunda isidilən” nankorun məhz belə davranacağı düşünülür: əvvəl istilikdən bəhrələnər, sonra isə “odunu alar”. Digər ifadə “Mənim gözlərim ondan su içmir” — yəni ilkin olaraq dərin etimadsızlıq. Ezopun kəndlisinin də sonradan bütün sürünənlər haqqında eyni cür danışması mümkündür.

Nəticə: “etibar et, amma yoxla” deyilən tələb əslində beynəlmiləldir. Daha dəqiqi: əvvəl yoxla, sonra isə ümumiyyətlə etibar etmə.

2. Mənasız zəhmət: beynəlxalq özünüəziyyət kultu

Rusca: “толочь воду в ступе”.
Sanki birinə cəza kimi su əzmək tapşırılıb. Nə düyü, nə buğda — məhz su. Absurdun təcəssümü. Burada eyni sırada Sizif əməyi və Krılovun “meymun zəhməti” də dayanır.

İngiliscə: klassik nümunə — “to beat a dead horse” (ölü atı döymək): çoxdan bitmiş bir şeyi diriltməyə çalışmaq. Əgər iş var, nəticə yoxdursa — “to run around like a headless chicken” (başsız toyuq kimi çırpınmaq) deyilir.

Azərbaycanca: burada “İynə ilə gor qazır” ifadəsi var — yəni “iynə ilə qəbir qazır”. Zəhmətin titanik olması, nəticənin isə demək olar ki, sıfır səviyyəsində qalması təsvir edilir. Bu, Sizif əməyinin və su əzməyin yaxın qohumudur.

Nəticə: insanlıq, görünür, özünə perspektivsiz məşğuliyyətlər uydurmağı sevir — həm Moskvada, həm Londonda, həm də Bakıda.

3. Qeybət və böhtan: sevimli dünya idmanı

Rusca: “перемывать кости”.
Bu ifadə orta əsrlərdə ikincil dəfn ritualı ilə bağlıdır: qəbirlər açılır, sümüklər yuyulur, mərhumun həyatı isə həmin prosesdə müzakirə edilirdi. Beləcə, “çirkli paltarın yuyulması” ənənəsi çox qədimdir.

İngiliscə: mahiyyət eynidir, mətbəx fərqlidir. “To chew the fat” (yağı çeynəmək) — dənizçilərin uzun səfərlərdə duzlu donuz yağı çeynəməsi ilə bağlıdır; məşğuliyyət darıxdırıcı olduğundan söhbət və qeybət qaçılmaz olurdu. Digər variantlar: “to gossip”, “to talk behind someone’s back” (kiminsə arxasınca danışmaq).

Azərbaycanca: “sümükləri yumaq” kimi dəqiq analoq yoxdur, lakin başqalarını qiymətləndirmə və danışma geniş yayılıb. Məsələn, məsəldə “Dil yalançı olunca, lal olsa yaxşıdır” (“Dil yalançıdırsa, lal olması daha yaxşıdır”) — qeybətçilərə və böhtançılara kəskin hökmdür. Yuxarıda qeyd edilən “Gözünün odunu almaq” bəzən qorxutma və nüfuzdan salma məqsədli şayiələrə də aid edilir.

4. Aldatma: hamını eyni burunla gəzdirmək

Rusca: “водить за нос”.
Burada məna real praktikadan gəlir: öküzləri və ayıları burunlarına taxılan halqa ilə idarə edirdilər. Halqanı kim tutursa, böyük cüssəni də o idarə edir.

İngiliscə: birbaşa qarşılıq var — “to lead someone by the nose”. Eyni metafora, eyni texnika.

Azərbaycanca: birbaşa uyğun forma mətn daxilində qeyd olunmur, lakin aldadılma motivi başqa şəkildə izah olunur. Məsələn, “Tülkü ilə toyuqun nə oyunu var?” — yəni təbiəti etibarilə yırtıcı olanla qurban arasında dostluq mümkün deyil. Bu, ilkin səviyyədə qurulmuş aldatma süjetidir. “Bir əldə iki qarpız tutmaq” isə özünüaldatma haqqında idiomdur: insan hər şeyi eyni anda idarə etdiyini düşünür, lakin nəticədə hər şeyi salır.

5. Faydasızlıq: ötən ilin qarı kimi

Rusca: “нужен, как прошлогодний снег”.
Erimiş, çirkli, heç kimə lazım olmayan qar — tamamilə itirilmiş aktuallığın simvoludur.

İngiliscə: “as useful as a chocolate teapot” (şokolad çaydanı qədər faydalı). Britanlara xas qara yumor. Və yaxud “like water off a duck’s back” (ördəyin belindən axan su kimi) — təsir etməyən, nəticə doğurmayan nəsə haqqında.

Azərbaycanca: “Keçi ağaca çıxanda” — yəni “Keçi ağaca çıxanda”. Bu, rus dilindəki “qatır dağda fit çalanda” ilə eyni məna daşıyır: baş verməyəcək, yəni gözləməyə dəyməz.

Bonus-blok: mənanın mədəniyyətlərdə yaşaması

1. Rusca:
   “Без царя в голове” — qərarsız, intizamsız və pərakəndə adam haqqında. Tərçümə mümkündür, lakin mədəni çalarını itirir: burada “çar” tarixi və siyasi arxa plana bağlı daxili nizam obrazıdır.
2. İngiliscə:
   “Break a leg” — sözbəsöz “Ayağını sındır”. Tamaşaçıya və ya aktyora uğur arzulamaq üçün paradoksal ifadə. Xristian superstitiyası ilə bağlıdır: uğurdan birbaşa bəhs etmək olmaz, əks halda “qaçar”. Rus dilində eyni mexanizmi daşıyan hazır idiom yoxdur; rusca “ни пуха, ни пера” — başqa semantik sistemdir.
3. Azərbaycanca:
   “Ağzından bal tökülür” — düz tərcüməsi: “Ağzından bal damır”. Gözəl, yumşaq və şirin danışan adam haqqında deyilir. Rus dilində yalnız “сладкоречивый” müəyyən oxşarlıq yaradır, lakin obrazın təamı və canlılığı eyni səviyyədə deyil.

Nəticə: hamımız eyni dildə danışırıq, sadəcə sözlər fərqlidir

Görünür ki, müxtəlif səslərin və obrazların arxasında eyni insan süjetləri gizlənir. Xəyanət qorxusu, mənasız əməklərə nifrət, qeybət sevdası, aldatma sənəti və tamamilə faydasız gözləntilər — bunlar insan təbiətinin əsl lingua franca’sıdır.

Dil baryer deyil; o, güzgülər sistemidir. Başqa xalqın idiomuna baxın — orada ekzotika yox, öz əksinizi görəcəksiniz. Yalnız baş geyimi başqa ola bilər. Və ya hər əlində bir qarpız.