Hər ay eyni mənzərə: maaş alınan kimi insanda elə bir hiss yaranır ki, sanki hər şeyi özünə rəva görə bilər. Bir həftə keçməmiş isə növbəti maaşa qədər qalan günləri saymağa, daha nədən qənaət etmək barədə düşünməyə başlayırıq. Tanış hissdir?

Bu, insanlıq qədər qədim hekayədir: bütün pulunu qəhvə, bulka və taksiyə xərcləyən tələbə Amir. Təqaüd gecikəndə dostlarından borc almağa məcbur olurdu. Biz hamımız bir az Amirik. Və ya gəlirinin yarısını kreditlərə verən ailə – dünənki sabitliyin sabah da davam edəcəyinə ümid edənlər.

Spoyler: Sabah iqtisadi böhran baş verə bilər.

1. “Təhlükəsizlik yastığı” haqqında. Üç–altı aylıq xərclərinə bərabər ehtiyatı olmayan insan sanki təhlükəsizlik kəməri olmadan maliyyə kəndiri ilə gedir. Bir gözlənilməz ödəniş — və insan borc quyuya düşür.
2. Kredit tələsi haqqında.“Gündəlik maaşla yaşayıram, amma kreditlə alınmış yeni telefonum var” — bu, nailiyyət deyil, nailiyyətin illüziyasıdır. Həqiqi uğur isə odur ki, insan özü-özünə bank ola bilsin.
3. Xəyal haqqında. Dubaya istirahət üçün pul yığmaq — həyat boyu özünü məhrum etmək demək deyil. Bu, bir ildən sonra vicdan rahatlığı ilə, kredit deyil, öz pulunla səyahətə çıxmaq deməkdir.

Hamı deyir: “Pul yığmaq lazımdır!”. Amma daxili səs pıçıldayır: “Bir dəfə yaşayırıq!”, “Onsuz da inflyasiya hər şeyi yeyəcək”, “Onsuz da mənə çatır”. Bu, bizim şəxsi maliyyə sabotajçımızdır. Paradoks ondadır ki, gəlir nə qədər kiçikdirsə, çətin vəziyyətdə qalmaq riski bir o qədər böyükdür. Bir qəfil xərc — soyuducu xarab olur, qohum xəstələnir — və insan yüksək faizli mikrokredit tələsinə düşür.

Nolayiq Addım: Kredit çərxindən çıxın

Əgər sizdə avtokredit, ipoteka və üstəlik “təmir üçün” istehlak krediti varsa, gəlirinizin əhəmiyyətli hissəsi borcların ödənilməsinə gedir. Siz bir növ işinizin girovuna çevrilirsiniz. Xəstəlik, ixtisar — və maliyyə sisteminiz çökür.

Nəticə sadədir: həqiqi maliyyə müstəqilliyi yüksək gəlirdən deyil, imkan daxilində yaşamaq və ehtiyat yaratmaq bacarığından başlayır. Kredit vasitədir, həyat fəlsəfəsi deyil.

Addım 1: “Toxunulmaz ehtiyat” yaradın — bu, sizin maliyyə qalxanınızdır

Yeni avtomobil haqqında xəyal qurmazdan əvvəl ehtiyat fondunuzu yaradın. Bu, sizin xilasedici dairənizdir.

Həcmi: minimum üç aylıq real xərcləriniz. Yəni qazandığınız yox, yaşamaq üçün xərclədiyiniz məbləğ.

Harada saxlamaq olar? Yalnız likvid və təhlükəsiz yerdə:

1. Bankda yığım (nakopitelni) hesabı
2. Dolğu və çıxarış imkanı olan depozit
3. Qalıq məbləğə faiz verən kart
   
   

Bu məbləğin 10%-dən artıq hissəsini evdə nağd saxlamaq — pulunuzu inflyasiyaya könüllü olaraq təslim etmək deməkdir.

Nə “toxunulmaz ehtiyat” deyil:

1. Aksiyalar, kriptovalyuta, istiqrazlar — təcili pula ehtiyacınız var, amma portfeliniz düşüşdə ola bilər. Zərərlə satmaq? Qətiyyən.
2. Kredit kartı — bu, bankın puludur. Ehtiyat isə yalnız sizə məxsus olan vəsaitdir.
   
   

Addım 2: Avtopilotu işə salın — texnologiyaya etibar edin

Ən böyük yığıma düşmən — insanın özü və “artıq qalarsa, qoyaram” məntiqidir. Özünüzü “aldadın”.

1. Maaş günü yığım hesabına avtomatik köçürmə qurun. Gəlirin 5–10%-i ilə başlayın.
2. Bankın “ağıllı qəpik yığımı” funksiyalarından istifadə edin:
3. kartla xərcləri yuvarlaqlaşdırıb fərqi yığıma yönləndirmək
4. kəşbək avtomatik olaraq yığım hesabına getsin
   
   

Beləcə, pul özü “gözünüzdən yayınaraq” gedir və kapital avtopilotda artır.

Addım 3: Rutini oyuna çevirin — işlək metodlar

Pul yığmaq darıxdırıcı da ola bilər, oyun kimi də. İşləyən metodlar:

• “52 həftə” metodu

1-ci həftə — 1 manat, 2-ci — 2 manat, … 52-ci — 52 manat.
İldə nəticə: 1378 manat. Sadəcə arifmetik proqressiyanın cəmidir.

• “365 gün” metodu

Ən inadkarlara: 1-ci gün — 1 qəpik, 2-ci gün — 2 qəpik, 365-ci gün — 3,65 manat.
İl ərzində: 667,95 manat.

• Köhnə tipli vizual cədvəl-kassa

1-dən 100-ə (və ya 365-ə) qədər rəqəmlərlə plakat hazırlayın. Hər gün yığdığınız məbləğin qarşılığındakı xanaya işarə qoyun. Vizual irəliləyiş motivasiya yaradır.

• Zərf metodu

Aylıq büdcəni “qida”, “nəqliyyat”, “əyləncə” kimi kateqoriyalara bölüb hərəsinə ayrı zərfdə nağd qoyun. Zərf boşalanda həmin kateqoriyada xərc dayanır. Ay sonunda zərflərdə qalan məbləğ — yığımınıza əlavədir.

• “Əvvəl özünə ödə” qaydası

Gəlir aldığınız an dərhal 10%-i kənara qoyun. Bu, “qalıq” deyil, prioritet xərcləmə maddəsidir — sizin gələcəyinizdir.

Unutmayın: beynimiz bəzən aldadıcı satıcı rolunu oynayır. “Bu yeni cihaz sənin effektivliyinə investisiyadır” deyə sizi inandıra bilər. Əsl investisiya — öz dəyərinizi artıran bilik və ya sizi panikadan qoruyan ehtiyat fondudur.

Addım 4: Xərcləməyi soyuq başla öyrənin

Növbəti lazımsız, amma cəlbedici əşyanı almağa gedərkən özünüzə iki sual verin:

1. “Bu əşyanı yoxsa onun dəyəri qədər pulu əlimdə nağd versələr, hansını seçərdim?”
   Əgər pulu seçərdinizsə, həmin əşya sizə lazım deyil.
2. “Bu alış mənim maliyyə təhlükəsizliyimdən / övladımın təhsilindən / ailə ilə istirahətdən daha vacibdirmi?”
   Cavab çox vaxt bəllidir.
   
   

Bəs pul güclə yaşayışa çatırsa?

Belə hallar da var. O zaman plan daha sərtdir:

1. Uçot aparın. Bütün xərcləri yazın. Pulun hara “axdığını” görüb təəccüblənəcəksiniz.
2. Mümkün güzəştləri və vergi çıxılmalarını yoxlayın. Sizə aid olan heç nəyi buraxmayın.
3. Yüksək faizli kreditləri refinans edin. Daha aşağı faizli bir kreditlə birləşdirmək çox vaxt xilas edir.
4. Kəşbəkdən yararlanın. Ən çox xərclədiyiniz sahələr üzrə geri ödəniş verən kart seçin.
   
   Əsas olan gəliri artırmağı düşünməkdir. Part-time iş, frilans, ixtisasartırma kursları — bəzən yeganə sağlam çıxış yoludur.

Maliyyə savadlılığı — sizin əsas aktivinizdir

Pul yığmaq — xəsislik deyil. Bu, insanın öz əməyinə və vaxtına hörmətidir. Seçim azadlığı, rahat yuxu və mənasız şərtlərə “yox”, öz real arzularınıza isə “bəli” demək qabiliyyətidir.

Sadəcə pul yığmaq deyil, onu düzgün artırmağı öyrənmək üçün sistemli bilik lazımdır:

1. bank məhsullarının necə işlədiyi,
2. inflyasiyadan investisiya vasitəsilə necə qorunmaq,
3. real maliyyə məqsədləri necə qoyulmalı.
   
   

Minlərlə başlamağa ehtiyac yoxdur. Bu gün başlayın. Ayrı hesaba 10 manat qoyun. Bu, sizin maliyyə suverenliyinə ilk addımınızdır. Gələcəkdəki “siz” buna görə sizə təşəkkür edəcək.